• 
TANZIMAT 

I 

Yüzüncü ytldönümü münasehetile 

, ;;. 1 9 4 o 
i s T'A!~~'a u L 

MAARiF MATBAASI 

/ 



OSMANLI TABABETİ VE TANziMAT 
HAKKINDA YENI NOTLAR 

Prof. Dr. A. Süheyl Onver 
Tıb Taribi Eıutitüsü Direktörü 

Osmanlı tababeti büyük Selçuklu ve Anadolu Selçukları İmparator­
luğu tababetinin çok şayaru dikkat temaelisinden ibarettir. Selçuklular İm­
paratorluğu zamanında Arap ve Fars dilleriyle inkişaf eden Türk tababeti 
Osmanlılar devrinde Türk diliyle inkişaf etmiştir. 

Osmanlı tababetinde biz iki merhale düşünüyoruz. Birisi İstanbulun 
fethine kadar olan zamandır. Bu kısa zamanda Türk tıp elilinin inkişafı nok­
tasından ve Selçuklu ve Tevaifi MülUk helcimleri ve ahfadın.ın şayaru dikkat 
mesaisi vardır. 

İstanbul'un fethinden sonra tıp dili ve memleketimiz teşkilatı sıhhiyesi 
mühim bir inkişafa mazhar olmuştur. İstanbulun 875 (1470) te kurulan ilk 
(Külliye) Üniversitesiyle ilim ve tababet iyi bir inkişaf yolu takip etmiştir. 
Bu klisik devirde garpte olduğu gibi şarkta eski esaslara istinat eden taba­
beti revaçtadır. Yenilikler ancak ya§ıyan hekimlerin buluşlarına ve tatbika­
tma aittir. Mesela Amasyada yetişen ve mücerrepname diye (1} kendi tecrü­
be ettiği terkipiere dair bir eser tertip eden Hekim Şerefeddia Sabuncuoğlu 
tecrübi tababete ait birisi kendisine, diğeri bir hayvana tatbik ettiği tecrübe­
lerin neticesini bildirmiştir. Bunun gibi Türk hekimlerinin doktrinlerini 
bildirecek esaslar az değildir. Kısmen tercüme, tam tercüme ve telif edilmiş 
türkçe birçok telifata XV, XVI, ve XVII inci asırlarda tesadüf ediyoruz. 
Tıbbi müesseselerimiz de bu asırlarda çoğalmış ve inkişaf etmiştir. 

Fatih ve 963 ( 15 5 5) te Süleymaniye (Külliye) Üniversiteleri faaliyet­
tedir. 

XVIII. inci asır başlarından itibaren garp tıbbiyle temasımız başlar. 
Bu asır Osmanlı Türk İmparatorluğunun ilimler tarihinde en şayanı dikkat 
'bir zamandır [ 2]. Garp dillerinden latince; almanca ve diğerlerini öğren­
meğe gayret eden hekimlerimizden bazıları birkaç risale ve eseri bu eliller-

rJ Ayasa.fy.a Kütüpanesi No. 3720 ve 3729: Fatih !Kütüpanesi 3619. Onivel'Site 
Kütüpanesi Yıldız <tiP kıısmı. No. 335. 

('] A. Adnan. La scieoce dıez les rurcs Ottomaıı.s. Paris. 1939. 



934 Tanzimat 

den dilimize çevirmişlerdir. Y azılış tarihleriyle tercüme tarihleri arasında 
büyük zaman olmıyan bu eserlerle daha evvel şark klasikleriyle münasebette 
bulunan hekimlerimizin nazarını bazen şüphe ve tereddütle, bazen hakiki 
inanışla garbe döndürmüştür. Din ve içtimai yaşayışların farkları ve seyaba­
tin zorluğu bizim hekimlerimizin garp memleketlerinde hekimlerle temasına 
m ani olmuştur. Fakat İstanbula gelen ve Frenk hekimi namı altında (1} 
dolaşan ve hatta iş alan bazı şahıslar arasında· cidden muktedirlerine tesa­
düf olundukça bunlarla ilm! temasların nadir olmadığını bazı tıbbi risale ve 
kitaplara konan kayitlerden anlıyoruz. 

XVIII. inci asırda, daha evvelki asırlarda da olduğunu tahmin ettiği­
miz, bizde çiçekaşısı tatbikatı 1130 (1717) de İngiliz sefirinin refikası Lady 
Montagu tarafından memleketindeki dostlarına bildirilmiştir. 

Hekim, (Bursalı) denen lakin, Sinoplu Ömer Şifai tarafından Para­
celee'in Tıbbı Kimyaisi bu asır başında türkçeye tercüme olunmuştur. Latin­
cenin Türkiyede yeni bir !isan olmadığına Halepli Salih bin Nasrullah'ın 
eseri olan Kitabü Tıbbül Cedidül Kimyainin latinceden arapçaya tercüme 
edilmiş bulunması şayanı dikkat bir diğer delildir [2). 

Bursalı tesmiye olunan Ali, yine XVIII. inci asrın sonunda Hekimba~ı 
Gevrekzade Hafız Hasan bu yolda çalışarak yeni tıbba naklettikleri eserlerle 
kıyınet veren alimlerimizden bazılarıdır. 

Bizzat, bu asırda, Avrupa tababet alemiyle temasa geçen ve 1 186 
( 1772) tarihinde latinceden yalnız Hclandada Leiden şehrinin değil, Avrupa­
nın en şöhretli ve müceddit hekimi ve bocası Boerbave'nin aforizmasıru 
(Füsulini) bilahare hekimbaşı olan Suphizade Abdülaziz Efendi türkçeye 
çevirmiştir ( 3). Bu eserde latince ıstılahiardan çoğunu arapça, farsça ve 
türkçe mukabilleri bulunmaması hasebiyle dilimize hemen aynen alındığını 
görüyoruz. Bu eser mündericatı ve türkçeye giren yeni ıstdalılar bakımından 
pek mühimdir. Mütercimi bu eseri tercüme etmekle çok şayanı takdir bir hare­
kette öne geçmiş alimlerimizdendir. Ekseriya bunlar ve diğer zikrolunmıyan 
Avrupa tıbbi eserleri latince yeliyle dilimize tercüme edilmiş eserlerden dir. 

Türk hekimlerinden Vesim Abbas 1175 (1761) şark ve garp dillerinde 
yazılmış eserleri tetkik ederek (Düsturu Vesim fi Tıbbül-cedit vel-kadim) 
namiyle 1171-l175 (1757-1761) tarihinde muazzam bir eser vücude getirmiş-

rJ Bu tarihlerde Avrupadan gelen hekimlere Avrupalı manasma gelmek üzere 
f.renk heldmi decle.rdj, Freok :bek.im.inden bugiinkıü Fransız hekimleri olduğu murat edilıneme­
lidk Biıe ıbahri ticaret h:ısebiyle yakın olan Veoedik (İtalya) canibiııden bazen mah.iyedeıi 
meçhul olarak gelen hekimlere de bu nam verilmiştir. 

rJ FeıUdun Nafiz U:du.k notu: Aya.sofıya (367ı) N.ruosmaniye Kütüpa.aesi 362$. 
rJ Topkapı Sarayı Hazine K.UtüpaneS<i No. ssı ve üniversite Kütüpaoesi Yılda. 

np ıkısını No. 1690. 



Osmanlı ıababeti ve Taıızimat 935 

tir. Bunlar hekimlerimizin garp ilmiyle temaslarını, bu eserlerin tanzımı 
XVII. ci asırda yeni tababete verilen ehemm.iyeti gösterir. Bu eserler mün­
ciericatı kısmen bizde sahai tatbika konmuş ve memlekete giren yeni ilaçlar 
büyük bir revaç kazanmıştır. 

Şark klasikleri XVIII. ci asırda Türk hekimleri arasında eski ehem­
miyetini kaybetmemiştir. Mesela İbni Sina'nın arapçaya vakıf Türk hekimleri 
tarafından takip edilen (Kanunu fittıp) eseri 1179 (1765) tarihinde Tokatlı 
Hekim Mustafa Efendi tarafından türkçeye çevrilmiştir. Bu suretle biribirle­
riyle tevhide çalışılan yeni ve eski iki muhtelif eeceyan arasmda Türk tababeti 
inkişaf için mühim adımlar atmıştır . 

• 
XIX. uncu asır Osmanlı Türklerinin tamamen garbe döndükleri bir 

asırdır. Osmanlı tababetinin daha evvelki asırlarda geçirdiği merhalelere 
kısaca temas ettik. 

Bunlar Osmanlı tababetinin ilmi varlığı için çok mühimdir. Zira im­
paratorluğun inkişaf, tevakkuf ve inhitat devirlerinde tababetimiz dünya 
milletleri tababeti arasında çok şayanı dikkat ellietleri ihtiva eder. 

XIX. uncu asır birçok ellietlerden mühimdir. Bu asrı iki kısma ayırır­
sak birinci devrede Selim III. ün teceddüt hareketleriyle beraber son günle­
rinde tıphane adıyle hastane açılmasına karar verildiğini görüyoruz (1804 -
1219) (1]. Fakat Selim III. yerine gelen Mustafa IV. zamanındaki karışıklık 
ve Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendinin hükümdarta birlikte değiştirilmesi 
teamülü bunun tahakkukuna maru olmu§tur. 

Osmanlı Türk hekimlerinin mabihiliftiharı Şanizade Ataullah Efendi 
1183 - 1242 (ı 769 - 1826) müsbet ve ilmi eserleriyle manen tıphanenin 
açılmasına ve Türkiyede tababetin teceddüdüne büyük hizmetler etmiştir. 

Önünde hürmetle ve hayretle durulmağa layık olan bu zat Süleymaniye 
Tıbbiyesinden ve Mühendisaneden mezun İstanbulcia bulunan ve İtalyada 
Padovada tahsil etmiş hıristiyan tabiplerinin muktedirlerinden müstefit 
olmuş [2

] cidden büyiik hekimlerimizden, alimle.rimizden ve vak'anüvisliği 
esnasında 4 cilt tarih yazan müverrihlerimizdendir. 

U.tince ve i talyanca öğrenerek Baron von Storck' dan tercüme ederek 
yazdığı Miyarül-etibba CSJ nam eseri bizde ilk defa matbu büyük kıt'ada tıp 
kit~plarımızdandır. 

('] Dr. O. Şevki Uludağ. Taribirnizde iki uphane vardu. Tıp dünyası 1935 
No. S. 

C'J Dr. F. Naiiz Uzluk ootlanndao. 
C'l Teşrih, Ehvalüttabia, Miyarül'etib:ba, üçü ıbk cilt halinde ne,şredilmiştıir. 1235 

(1820). 



936 Tanzimat 

Bu eserin aslı 1190 (1776) da Viyanada almanca basılmış ve onun 
İtalyanca tercümesinden türkçeye çevrilmiştir. Çiçek bahsinin B. V. Storck 
da eski olduğunu görmüş ve yerine Viyanadan getirttiği yeni eserlerden bu 
bahsi tercüme etmiştir p]. Yeni fenni bilgilere eheınmiyet verdiğini ve yeni 
fikirli bir adam olduğunu bu ilavesiyle tebarüz ettirmiştir. İtalyancadan 
daha birçok tercümeleri vardır. 

Şanizade o devirde yaşıyan ve hakiki ilmü fazlını çekemiyen rakipleri 
tarafından ittiraya maruz kalmış, evvela bazı tesirler altında iğfale uğratı­
lan Mahmut II. tarafından Tireye nefyolunmuştur. Hata anlaşılarak affe­
dilmiş ise de bu sefer eceli talihsizliğini temadi ettirmiştir. 1242 (S ağustos 
1826) . Bu zat sağ ve iş başında ve etrafında da hakiki ilimler yeralmış bu­
lunsaydı XIX. uncu asır başında kurolmağa başlanan tıbbi ve fenni esaslar 
bizi daha çabuk ileri götürebilirdi. 

Burada memleket mütefekkirleri sayılan zevatın biribirinin çalışma . 
kudretlerini inkisara uğratmalariyle onların vatanperverlik yerine menfaat­
lerini ve şahsi: mevkilerini gözetlediklerine acı bir ibret sahnesini görüyoruz. 
Bu gibi manasız düşüncelerle küçük ruhlu birtakım insanların layık olmadık­
ları makamlarda ilmi himaye edecekleri yerde bilakis engel olmaları bu asır 
zarfında sık sık tekerrür etmiş ve yabancı birtakım tesirler ve unsurların mem­
leketimize bullllüne sebep olmuşlardır. Muhakkak ki bir memleketin ilmini 
elinde tutmak istiyenlerin çok daha vatanperverane hareket etmeleri ve şahsi 
tesirleri altında alet olmamalarına dikkat etmeleri kap ettiği bir teceddüt 
hareketi akabinde bu şekilde rekabete düşmeleri doğru netice vermemiştir. 
İşte böyle yüksek bir şahsiyetin ortadan kalkması bize çok ağıra malolmuştur. 

İlm1 payelerle ilediyerek hekimbaşı olan Mustafa Behçet Efendi 
1188 - 1250 (1834 - 1 774) Şanizadeden sonra teceddüt tababetimize bu asır­
da eserleri ve çalışmalan ve başardığı işlerle büyük hizmetler etmiş büyük bir 
şahsiyettir. Rivayete göre biraderi Abdülhak Molla ile beraber, gençlikle­
rinde, ana cihetinden büyükbabaları Hekimbaşı HayruHalı Efendi arzusiyle 
İtalyada bir tetkik seyahati yapmışlardır (2]. 

Bizzat görerek garp tababet aleminin ve yenilikterin ehemmiyetini 
idrak eden Mustafa Behçet Efendi italyancadan, belki de latinceden ve fran­
sızcadan, bazı mühim eserleri dilimize çevirmiştir. Bunlar Kolera risalesi 
1247 (1831), Vezaifülaza (İtalyan Antonio'dan tercüme), çiçekaşısı risa­
lesi (Cennerin latince nüshasından yapılan İtalyanca tercümesinden) dilimize 
çevrilmiştir (S]. Frengi risalesi (Plenk cermani nam cerrahın latince eseri-

(') Dr. F. Nafıiı Uzluk notu. 
rJ Muhtere.m Osıat Bay !smail Saib'den naklen Dr. F. Nal.iz Uz.luk notu. 
('J Dr. Nafiz Uzluk notu. 



Osmanlı .tababeti ve Tanzimat 93'7 

nin İtalyanca tercümesinden) Croute de lait denilen Ruhye hastalığı üzerine 
bir risale ve Buffon' dan tercüme, tarihi tabii eseri (1) dilimize çevirdiği mü­
him eserlerdendü. Çok yazan, zeki ve mütefennin bir alimimizdir. Kolera 
hakkında layibalan vardır. Zamanının bilgi seviyesine göre bu hastalığın 
mahiyetini tetkik ederek yazmıştır [ 2

). 

Zengin bir kütüpane vücude getirmiş, ölümünden sonra bu kitapların 
bir kısmı kütüpanesine eski elyazması tıp kitaplan dolduran biraderi 
Abdülhak Mollaya, diğer kısmı da müteferrik yollarla muptelif ellere ve 
kütüpanelere intikal etmiştir. · 

Mustafa Behçet Efendi yi vak' ai hayriyeden sonra kub~e altında top­
lanan ve Mahmut II. nin riyaset ettiği mecliste görüyoruz. Üçüncü hekim­
başdığı zamanında 15 şaban 1242 (14 mart 1827) de Tıbhane ve Cerrah­
hane beraber açılmıştır. Bu mektep bidayette iptidai bir kadro ve tedris 
tarziyle işe başlamış olduğu kabul edilse bile hazarda ve seferde bulunan, 
yeni tesis edilen asakiri mansure ismini alan askeri teşkilata hekim yetiştir­
mek için açılmıştır. Süleymaniye külliyesindeki tıp medresesi de sivil hiz­
metler için hekim yetiştirmekte herdevam idi. Tıbhanede garp tekniği üzere 
tedrisat yapılmak istenmiş, Avıapada olduğu gibi bir bina içinde lakin ted- 1 
risatı ayrı olan tıbhane ve cerrahhaneden terekküp etmiştir. 

İlk Türk hocaları meyanında Mustafa Behçet Efendi, Abdülhak 
Molla ve Müneccimbaşı Osman Saip Efendi vardır. Abdülhak Molla hekim- · 
başılıklarda bulunmuş Tarihi Liva namında muhtasar vakayinamesinden 
başka bir eser yazmamış, fakat memlekete giren tıbbi yeniliklere muzaheret 
etmiştir. Oğlu Mektebi Tıbbiyei Adiiyeden Muallimievvel K. A; Bernard'a 
doktorasını vererek mezun ve bilahare hekimbaşı olan müverrih namiyle 
.de meşhur Hekim Hayrullah Efendi Maarif Müste§arı iken Avrupada uzun 
bir tetkik seyahatine de çıkmıştır. 

Osman Saip Efendi 1269 (1852) de Ahkamül-emrazı bastırmıştır. 
Bu eseriyle Türk tıbbında ilk defa Kar' ve İsgadan bahsetmiştir. Mektepte 
teşrih okutınuştur (3). 

Mebhasül-emraz da okuttuğu için Abkamill-emrazı ders kitabı olarak 
hazırlamıştır [']. 1254 (1838) de Mektebi Tıbbı Cedit unvanını alan Tıp­
haneye müdür de olmuştur. Tıbbiye tıp müfredatı muallim muavini Hafız 

rJ Ve Beyti Debkaıu 2 cilt Konya Ası:n Atika Müzesi Kütüpaoe No. 2839 - 2840. 
Bu eseri biradenadesi HayruUah Eiendi tamamlamış ve oeşretmiş. 

{'] Başvekilet Arşivi. Hauı Humayun dos. No. 2ı5. Mahmut ll. devriade kolera, 
.Mahıı:ıut II. emirleri, ve Mustafa Behçet Efendi lay.ibaları. 

rJ Dr. F. Ndi.e Uzluk lstanhul Tı:b'biyesi için Aıvrupadatt getidlen ilk he.k.im. Dir.im. 
No. 6 1937. 

('J Hekim İsmail Paşanı:ıı rivayeti, notlar .meomuası. Hususi kütiipanemden. 



938 Tanzimat 

Mehmet garp dillerinden frengiye dair yazılmış eserleri tetkik ile Mecmuai 
Daüzzühreviye diye resimli bir eser yapmıştır (1 ]. Muahharen Talimütteş­
rih diye matbu bir eseri de vardı.r. Türk hocaların neşriyatı bu suretle tevali 
eder. Aralarında yazı ve eser neşredenler çoktur. 

Bu tıphane münevverler arasında alaka ile karşılanmıştır. Birgün 
Kahyazade Arif Mollaya: - Efendim Tıbbiyede Allahı inkar ediyorlarmı~ 
demişler. O da cevabında: - Ey öyle ise Allahın adını tabiat koymuşlar, 
çare yok bir Allaha muhtacız demiştir. Tıphanenin hariçte bıraktığı yenilik 
izlerinin aksi tesirini bu muhavere göstermektedir. 

Cerrahhanenin ilk mezunlarından olan ve sonra tekemmül için Parise 
giden ve orada cerrahi müşahe.delerini Tıp Akademisine bildirerek bu aka­
deminin ilk Türk azasından olan Hekim !smail Paşaya göre Cerrahhane de­
Tıbhane gibi iptida nehari olarak açılmıştır. Tarihi tesisi 1245 - 1244 (1828-
1829) seneleri olarak gösterir [2]. Vak'ai Hayriyenin hemen akabinde · 
Şehzadebaşında Acemioğlanlar Kışlası arksında Tulumbacı konağının 

' birinci katı Tıbhaneye tahsis olunmuştur.. ~ 

İşte ayni çatı altında kurulan bu iki mektebin 1247 (1831) e kadar 
burada tedrisatı ayrı devam etmiştir. 1247 (1831) de binanın kafi gelmemesi 
hasebiyle Cerrahhane Tıphaneden büsbütün ayrılarak Topkapı Sarayı sahi­
linde Değirmenkapısı ıtlak olunan yerin sur haricinde üç koğuştan mürekkep 
hastalar odasına naklolunmuştur. Mektebin başına da Fransadan bir cercah 
getirilmiştir. 

Sade (de Caliere ..ı::J ı~ ..ı..... ) ) ismindeki bu cerrah ile Cerrahhane munta­
zam bir surette çalışmıştır. Bu zatin o tarihlerde Berlin, Petresburg ve sonra 
bizde fenni cerrahide şöhretle anıldığını öğreniyoruz. Mektebin resmi küşa­
dında beliğ bir nutuk irat etmiştir. Bu yeni yerde resmi küşadında Hekimbaşı 
Mustafa Behçet Efendi ve Asakiri Hassa Miralayı Namık Bey (bilahare 
paşa) ve sait erkin ve ümera ve Cerrahhane talebesi bulunmuştur. Fransızca 
irat olunan nutku Namık Bey (paşa) türkçeye çevirmiştir. 1 

Fransız etibbasından Sade diye meşhur olan bu zatin bir eseri 1248 
(1832) de ( ~Wl,} j ~wı ı ~.,..~.:..D ) diye Salim tarafından türkçeye çevril­
miştir (3). 

Derslerin mühim bir kısmını Sade de Caliere vermiştir. Müfredatı tıbbı 
ve uhlmu tıbbiyeyi Topkapı (Maltepe) Hastanesi Tabibi Kostantin Efendi 

rJ Üniversite kütüpan.esi Yıldız tıp ~smı No. 66 sabife ı34. (121) ıss4 de istiıı­
safı edilmiş nüsha. 

rJ Hususi ıkütüpanemdeki eski notları muhtevi mecmuadan. Hekim İsmail P~ 
rivaycti ve Lutfi Tarihi cilt 2 s. 171. 

{"} Süley.nıaniye Kütüpaııesi. Vehbi Efendi tıp kitapları meyanında yazma ,bir cıüsi1ıası 
vardır. 



Osmanlı trıbabeti ve Tanzimat 939' 

verir. Mektebin Dersnazırlığını Sermünec~im Osman Saip Efendi ifa etmiş­
tir. Bidayette Şehzadebaşında Tıphane bınasında nehari olarak açılan bu 
mektep yeni yurduna leyll olmuş ve tamamen askeri inzıbata tabi bulun­
muştur. Sonra Mektebi Tıbbiyede tedrisatın bir kısmı fransızca olduğu halde 
cerrahhanede türkçe verilmiştir. · 

Bu tarihlerde de Avrupada cerrahi tedrisatı tıp tedrisatından ayrı ya­
pılmıştır. Fransada Saint Côme ve Damien mektebi yalnız cerrahi tedris 
ederdi (IJ. Bunlar XIX. uncu asrın ortalarında birleştirilmiştir. Bizde Cer­
rahhane 1254 ( 1838) de Galatasaraya naklolunduklarında te'drisat bir müd­
det ayrı devam etmiş, fakat sonra birleştirilmiştir. Tıp tedrisatı cerrahi ted­
risatından uzundu. İdadi kısmı hariç 5 seneye mukabil cerrahlar 3 senede 
yetişirdi. 

Cerrahinin memleketimize pek eski tarihtenberi şarkta teamül olduğu 
üzere ehemmiyeti azalmamıştır. Yalnız burılar eskiden sivil ve vakıf hastane­
lerde kadroda yerine göre müteaddit veya tek olarak, hekimlerin mes'uliyet­
leri altında çalışmışlardır. Bizde cerrahlar XIX. uncu asır ortalanna kadar 
hekimlerin mes'uliyeti altında vazife görmüşlerdir. Cerrahiara hazarda ve 
seferde ordularda ve memlekette büyük bir ihtiyaç vardı. Bu mektep haki­
katen bu ihtiyaca tekabül etmiştir. 

Cerrahhane heyeti tedrisiyesine dahil olanlara hoca, halife ve muallim 
unvanları verilmiş, bir kısmı maaş almış, bir kısmına ücret verilmiştir. 

1247 (1831) de Mustafa Behçet Efendi hekimbaşı iken ha.zırlanan 
maaş bordrosiyle mektebin kadrosunu öğreniyoruz. Bu tarihte Edirneli 
Stephane ikinci sınıf muallimidir (2}. Bu zat Tıphanede ve Cerrahhanede 
mühim dersler akutmuş ve çok hizmet etmiştir. Bu tarihte mektebin 4 üncü 
sınıfında 40, üçüncü sınıfında 20, ikincide 40 talebe var. Birinci sınıf ( 8} 

olan stajiyerler de 20 kişidir. İstefandan başka kadrosunda ayrıca bir (mu­
allimi cerrahan Macar tabip) buluyoruz. İsmi musarrah değildir ( 4]. 

Cerrahhane bizde Tanzimattan çok evvel teessüs etmiş bir milli mü­
essesedir. Ondan sonra inkişafı Mektebi Tıbbiyenin inkişafiyle beraber 
yürür. 

-----------------
('} B.irgıivl Kiıtipzade Nuri. İlm~ emraıı ve Seririyatı cerrabiye. 2 cilt 1290 · 1291. 

Cerrabl tarihçesi kısmı. 
r.ı Lutfi T:ı.ri:hi (cilt ı s. 252) Memwıiyeti Tabibi fstefiaıı Betıhl:ıaoe) beodiode: 

ecnebi lisaru tabsilini kola.ylamış olanlarm tıp derslerine başlamalan mevsimi gelerek 'bu bale 
göre açrlacak tıp smıh için Ediroeli Istefao feode mebareti cibetiyle Hekimbaşı Behçet Efendi 
aaıkririyle <tayin olunmuştur. 83 sene yaşamıştır, ve İstefaııaki .diye şahret bulmuştur. Tüıılq;e, 
arapça, farsça ve· ecnebi dillerinin ç.oğuna vakıf idi. 

rJ Mek:tebe 4 üncü smrfta başlacır ve bi•rinci sıoıııan sonra .mezun olunur. 
{"} A. S.üheyl. Ceırabhanei Amire 1248 {1832) &ole de chiNgie a lstaobul. Tıp 

Dünyast No. 7. 1931. 



:940 Tanzimat 

Tıphane ve Cerrahhane mezunları bir aralık asker! hizmetler için 
ihtiyaca kafi gelmemiş ve bazı ecnebi anasırdan da resmi hizmetlere giren­
ier görülmüştür. Bu arada İtalyadan gelen hekimlere tesadüf ediyoruz. 

1253 (1837) de Reisületibba Ahmet Necip Efendi verdiği bir takrirle 
fenni tababet öğrenen hocalar, zabitler ve şakirtlerin sakin bulundukları 
Asakiri Hassai Şahane Hastanesinin darlığı hasebiyle çok sıkıldıklarından 
bahsedilerek evvelce de tasavvur edildiği veçhile Galatasarayının tıphane ve 
hastane olarak tadil olunmasını istemiştir. Mektebin oraya nakli olan 1254 
(1838) den evvel böyle bir tasavvur vardır. Nitekim ke§if defteri daha evvel 
bazıdanmıştır. 

Bu teklife göre 45 ve 50 şer yataklı 4 - 5 büyük oda, kürsü yeri yük- ' 
sekte dersaneler, kütüpane, mutfak, çamaşırhane, temsil ve tesavir ve teş­
rihiye odası, kimya ve fizik aletleri takımları hıfzolunmağa bir hazine, bir­
kaç mahzen, §adırvan, Tıbhanei Amirenin ve Tıbhanei Amire civarında ola­
rak yapılması lazımgelen hastaneye lüzum gösterilmiştir. Galatasarayın eski 
binalarından çok istifade edilmiştir. Bunlar kısmen tadil ve tefriş olunmuş­
lardır. Teşrihhane ayrıca inşa edilmiş bulunuyor. Dairei Humayurı ilidas 

·edilmiştir. Burası tam bina üzerine tesadüf eder. Sathı mailde olan bahçe­
nin bazı yerlerine setler inşa olunmuş, sarayın kapısı da tamamen değiştiril­
miştir { 1}. 

1254 (1838) Tıbhanei Amire, Cerrahhanei Amire ile birlikte verileı:ı 
karar üzerine çok esaslı tamirat gören Galatasarayına nakledilmiştir. Ted­
risat burada bir müddet yine ayrı devam eder. Mektep buraya geçince Viya­
.nadan sefaretirniz vasıtasiyle getirilen ve bizde muallimievvel unvanını alan 
Doktor K. A. Bemard gibi değerli, faal ve çalışkan bir hocaya nail olmuştur. 

Mahmut IL Galatasarayına mektebin nakli'nden sonra açık nutkunda 
.şöyle der: 

Çocuklar: ..... işbu ebniyei aliyeyi Mektebi Tıbbiye olmak üzere 
teşkil ve tertip ederek Mektebi Tıbbiyei Adliyei Şahane tesmiye ettim ve 
burada bakayi sıhhati beşeriye hizmeti azizesine muvazabet olunacağından 
bu mektebi sair mekteplere tercih ve takdim eyledim. Bunda fransızca olarak 
fenni tıbbı tahsil edeceksiniz .. .. Sizlere fransızca okutınaktan benim mura­
.J.ım fransızca lisanı tahsil et~rmek değildir. Ancak fenni tıbbı öğretip refte 
refte kendi lisanımıza almaktır. Bu adamı (Doktor Bernard'ı işaret ederek) 
.sizin için mahsus celbettim. Kendisi gayet müstait bir adamdır.· Avrupanın 
birinci derecedeki hükemasındandır. İşte bu adamdan ve saire hocalarınız-

rJ Başvcldlet Arşiv tıp dosyası No. 534. 9 taktir ve saire .• 



Osmanlı tababeti ve Tanzimat 941 

dan ilmü tababeti t~hsile çalışın ve tedricen türkçeye alıp lisanunız üzere 
tedavülüne sayeyleyın.... p]. 

Mualliroievvel Bemard harekatında ve icraatında müstalcil olmak 
şartiyle bu vazifeye tayin edilmiştir. Talebeyi lisan bilen ve hilmiyenler diye 
ikiye ayırmıştır. Lisan hilmiyen birinci sınıf talebesinin lisanları kuvvetlen­
dirilrneğe başlanmıştır. Diğer dil bilenler hemen tedrisatı takip etmişlerdir. 
1254 (1838) den 1281 (1864) e kadar mühim tıbbi derslerin tedrisatına 
fransızca devam edilir. Bu sene türkçeye çevrilir. Birçok türkçe tıbbi eserler 
neşrolunmuştur. Bunlar ders kitabı olarak yazılmıştır. 1278 (a.867) tarihinde 
teşekkül eden Cemiyeti Tıbbiyei Osmaniye, türkçe tıp ıstılahlarından mü­
rekkep bir lugat neşretmiştir. Türkçe tedrisatından sonra Tıbbiyeye girenler 
ve mezun olanların adedi artmıştır. Mektebin tealisi için muallimievvel 
Bemard gece gündüz vazifesi başından ayrılmamıştır. O zamana kadar model­
lerde öğretilen teşrih dersinden talebenin bihakkın istifade etmediğini gör­
müş ve ölü üzerinde teşrih yapılmasına dair bir emri ali çıkarttırmıştır (2]. 

Mektebi T ıhhiyede ( 1253) 183 7 denberi mevcut küçük ve kargir 
kiitüpaneyi tekemmül ettirmiş ve kütüpaneye elzem olan kitaplar Paristen 
celbolunmuştur. Mükemmel bir nebatat bahçesi yaptırtmıştır. Viyanadan 
bunun için bahçıvanlar getirilmiştir. Birisinin ismi Sklakdır. Ders zaman­
lan ve diğer vakitleri trampete ile bildirmek usulünü koymuştur. Mektepte 
mühim bir maden kolleksiyonu, fizik laboratuarı, teşrih laboratuarı inkişaf 
ettirmiştir. 1260 (1844) de kirgir dersaneli bir kemika (kimya) hane mü­
ceddeden inşa olunmuş ve mektebe görülen ihtiyaç üzerinde daha bazı ila­
veler yapılmıştır (3]. 

Teşrih laboratuarındaki müze S. Spitzer'in himmetiyle zenginleşmiş 
ve burası Hyrtl'in müstahzarlariyle doldurulmuştur. Mektebin hastanesinde 
mütenevvi hastalıklar üzerinde arneli dersler verilmiştir. Bazı yeni istatistik­
lere muttali olduk. Umum talebe adedi 400 e kadar yaklaşmıştır. 

Bemard geldiğinin senesi Tanzimat ilan olunur. Binaenaleyh mesai­
sinin bir kısmı Tanzimata tesadüf eder. Fakat mektep daha Tanzimatın 
ilanmdan evvel Avrupa! bir sisteme girmiş bulunmaktadır. 

Medt I. Tıbbiyenin inkişafiyle çok yakından alakadar olmuş, 1259 
(1843) ve 1260 (1844) de iki defa Tıbbiye imtihanlarına gelmiştir. 

Bemard 1261 (1844) de daha pek genç ve çalışacak bir zamanda ölür, 
(2 teşrirusani 1844). Yerine daha evvel beynelmilel açılan müsabaka imti­
hanında 25 namzet arasında konkur ile 1255 (1839) da teşrih muallimliğini 

{') Bu .ımtkun tamamı Ceridei Hava.dis (No. 5423) 14 ağustos 1299 da neşrolıınmuş­
tur. Mir'att Mektebi Tıbbiye'de (Riza Tabsin. 1328) de de münderiçtir. 

{'J ıBaşvekaJ.et ArşLvJ 12.57 (ı84ı) tarihli irade defteri. 
( ') Başvekilet Arşivi 1260 (1844) ıtat.ihll üade def,teri. 



'942 Tanzimat 

kazanan ve Bemard'ın derslerine refakat ve muavinlik eden Sigmund 
Spitzer 1262 (1845) te muallimievvel olur. 1260 (1844) de klinik dersleri 
verrneğe başlar. 1264 (1847) de Tıbbiyeye müdür oluyor. Medt I. in hu­
.susi hekimliğini yapmış ve bilahare bu hatıratını da neşretmiştir (1 J. 

Muallimievvel Bemard Türkiyede bulunduğu müddet zarfında usulü 
ısga (2}, Düsturül-edviye, (3}, ilmü nebatat, ( 4 } ve Bursa kaplıcaları ( 5] 

·eserlerini fransızca yazmış ve neşretmi~tir. 
Mektebin yeniliklerinden birisi de Bemard'ın Pharmacopee Militaire 

·Ottomane mukaddemesinde yazdığı gibi fransızca ile beraber latincenin de 
gösterilmesidir. Bizde ilk defa doktora vererek teziyle mezun olan talebesin­
den Hayrullah Efendinin reçete defterinde reçeteleri latince yazdırmıştır [ 6

). 

Tıbbiyeye koyduğu kaidelerden biri de budur: Talebe her sene imti- ' 
hanından sonra bir bakalorya ve üç doktora ve bir tez imtihanları itasına 
mecbur tutulmuşlardır [7]. 

rJ Ahmet Refik - Sul·tan ıAbdülınecit sanayında Doktor Spitzer'in hatır~tt, Tarihi 
Osmanl Cemlyeti Mecmuası s. 6. 

rJ Kendi hat•tt destiyle ikinci tabı için hazırl~ığı ila·veleriyle !beraber ıbir nüshası 

·hususl ıkütüpanemdedir. Eser budur: Precis de Percussion et d'auscultation. 1843. 1stanbulda 
· basılruışur. 90 sahile ve cildi. ' 

· ["} .Rlıarmaco.pee Militai.re Otıtomane. 1844. İstanbul Hen.ri Cayol Matbaasında 
'Dasılmıştır. 161 sahife, ciltli. 

['} Elemeos de botanique a !'usage des eleves de l'ecole de medeaine im:ı>.eriale de 
·Galata-Sa,ray. 1842 İstanbul. Castro matbaasmda basılml§tır. 344 Sahife, cildi 

["} İstanbulcia basılauşur. Bains de Brousse 1842. Tüıikçesi Mecit I. in arzusiyle 
taş-basması olarak 1264 de (1847) de Mekcrebi Tilibiyede bası1mışru. 99 sabife ve cildidir. 

['] Dr. A. Süheyl. istanbul Tıp Fakültesi 107 yılda geçirdiği çığırlar. Dirim ı - 2 
.No. 1934. 

[ ' ] M. Neu'burger: O.esterreichisoher .aerz.te als Pmo.re der Wissensclıaftlicheo 

Medizin und des Sanitaets wesens in der Tünkei (1838 - ı856) W. Med. Woclıenschri!it No. 
38- 1917. ..,. 

XIX uncu asır omalar-ma doğı:u AV!UStury.a tıp alemiyle <de sııkı bir münasebetimiz 
devam etmiştir. (1) 1838 de mcmleketi telilikeye koy~ vdba için kanantice işleciyle meşgul 
olmak üzere Avus-turyadan Mahmut II. taraJmdan !bir !hekim ıistenmişti. (2) İstanbula bunun 
üzerine Fı:anz Minas gelmiş, deruhde ettiği vaZ'ifeyi yapmıştır. Sulta11 Mahmut Viyanadan 
bir ecza.cı ile diğer ıbir hekimin göndeııilmesini ıgönderdiği ıbir heyet lle istemiştir. Husust 
he'kimi meşhur göz ılıekimi Doktor von Yöger'in 1:avsiyesi üzerine Me~terniclı, Doktor Yakole 
.Auton Neuner .ile Karl Ambros Beroard'ı ve &zacı Hoffma:ruı'ı ~anunuevvel (1254) 1838 de 
lstanbula göo.dermiştir. · 

Neuner Sarayda bususZ hekiim <ılmuş ve ayni zam:uı.da hastane 'Ve eczaneleri düzelt­
:meğe memur edilmiştir. 

Bernard. Galata-Saray Trbbiycsini Aıv.usturya trp fakültelerini model ittihaz ederek 
:ıslalı edecektir. Neuner işe başladıktan 8 ay sonra Mahmut II. ölmüştür. ıBu dhetle (125S) 
.1839 ağustosunda geri döcıınii§tür. 

Bu ecnei:Yi hek.imlerin çal~masından memnun kalındığı ciıhetle ( 1258 - 1842) de büfcU· 



Osmanlı ıababeti ve Tanzimat 943 

Hayrollah Efendinin yazdığı (Makahitı Tıbbiye) narnındaki tezi 
buna misaldir. Bu tez bilahare tab'edilmiştir. Bu eser Bemard'ın İstanbulda 
:M:ektebi Tıbbiyei Adiiye ve Avusturya hastanesinde esaslı çalışmalarını 

tebarüz ettirir. 
Mektepte bakalorya ve doktoralaca çok ehemmiyet verilmiştir. Bunları 

veriDiyenler sınıf imtihanı umumisine alınmaz ve terfi edemezlerdi. 
1263 (1846) da 4 talebe Viyanaya Spitzer ile izam olunmuştur. Bun· 

lardan biri Arif Efendidir ki bilahare Mektebi Tıbbiyeye Nazır olmuştur. 
Diğeri Ermeni istepan (İstefan Ağya Paşa) dır. Diğer ikişi de Rum ka­
toli.ktir. 

Viyanada bunların geçirdikleri doktora imtihanlarında birçok üniver­
-site profesörleri ve Türkiye sefiri hazır bulunmuştur. Bunlar imtihandamavi 
üniformaları ve kırmızı fesleriyle oturmuşlar, teşrih, fiziyoloji ve emraz 
hakkında sorulan suallere çok iyi cevap vermişlerdir. İmtil1anları fransızca 
eeceyan etmiştir. Arneli imtihanda da muvaffak olmuşlar ve Viyana Tıp 
Diplomasını kazanmışlardır [ 1]. 

Bizde, Avrupaya talebe izamı tasavvuru Tanzimattan çok evvel başla· 
mıştır. Hekimlerimizin tektük ve münferİt tetkik seyahatleri vardır. Fakat 
talebe jzamı kararı tahakkuk edememiştir. 1245 (1829) da Avrupaya tebaai 
müslime çocuklarından 150 tanesinin ulCı:mu fünunu cedide tahsili için Av­
rupaya gönderilmesine Sultan Mahmud'un iradesi mevcuttur. Bazı evrakta 
.da bunların tıphaneden ve enderunağaları meyanından intihap ve irsaline 
karar verildiği görülmüştür. Bu teşebbüsü o zaman halk iyi görmemiştir. 

met tekrar Avusturyadan hekim istetir. Bunun ıiWeııine Başhelkim Dr. Lorenz Rigler ve Dr. 
Ed.er lstanbulıa gönd.erilir. Bunlar askeri ıbekimdi. Maltepe Askeri Hastanesini ısiaha memur 
edilmişlerdir. O tarililerde en büyük vefeyat rtifo ıve veremden görülmüştür. Ordudan tedaviye 
muhta~ olanlar da buraya yaunlmıştır. Rigler vazifesinde muvaffak olınuş ve va:.ifeslnde 
(Cihan Serasketi) Riza Paşanın muzaberetini görmüştür. ıBir müddet soora askerl hastruıelcr 
wnumi müfetti~i olur. 6 askeri hastane 2000 hastaya ıbakılacak bir hale gelmiştir. Esas~ 

Salıburgda hoca olan R. Burada ıda AVu.91Ucya hastanesi müdürlüğiyle Galatasaraydaki trb­
biye klinik bocalığı 'Yapmışur. Buradaki müşabedelerine istinaden Avrup:ıda neşriyatca bulun· 
muş ve (1852) 1269 da Vıiıyanada Tiliıkiye ve Türkiyede oturanlar diye bir eser ne§retmiştir. 
(1854) 1271 de V.iyanaya av.det etmiştir. Dokcor Eder'in 14 ay çalıştıktao sonnı vefatı üzerine 
Doktor Reitıwald ve Doktor Warthlicher davet olunmuşlar, onlar !kısa bir za.ın.an sonra dön· 
müşler.dir. Dr. Warthlicben Avustut}-a hastanesinde çalışmış ıhastalaı:ımış iyileşince tıbbiyede 
bir müddet teşrih bile okutmuştur. Hastalığı hasebiyle gittiği memleket.iııden lstanbula tekrar 
döndüğünde 1852 ( 1269) <la öLmüştür. 

İşte .tl.:vusturya ile başlıyan bu temas daha uzun zaman devam edememiş, foakat ı:nüş· 
tereken kurulan bu esaslar kuvvetli hanıleler ya.pmışnr. Buolar hep tam.imattan sonra y.aptl­
uıağa devam olunan ve eski bamleoin tabii bir seyridir. oaıha evvel baş!ı~n bu programlaşma 
tibbiyeniD .inkişa.froı devam ettirmiştir. 

rJ -Dr. E. Wiener Bote No. 2. 1848. 



944 Tanzimat 

Bilahare Tıphane veEnderundan gönderilmiyerek Harbiye Mektebi ve Hen­
desehane talebesinden yollanması takarrür etmiştir. Lutfi Tarihi cilt 2. s. 
1:'1). Tanzimat ilanından sonra müteferrik olarak Avrupaya gidenler gö­
rülmüştür. 

Mektebi Tıbbiyenin artık Avrupa fakülteleri derecelerine isale çalışıl­
dığı bu senelere kadar mesleki hizmetler için 963 (1555) te açılan ve İstan­
bulun ikinci ( külliye) üniversitesi olan Süleymaniye Tıp Mektebinden ilmi 
rütbelerle terakki eden sivil hekimler yetiştirilmiştir. Esasen 1242 (1827) de 
Tıphaneyi açanlar da bu Süleymaniye medresei Tıbbiyesinin mezunları idi. 
Süleymaniye Tıp Mektebi talebesinden çoğu da Tıphaneye girmişler ve 
oradan mezun olmuşlardır. 

1256 (1840) da reaya çocuklarından da Tıbbiyeye alınmasına karar, 
verilmiştir ki Avrupaya imtihana giden talebe arasında bunlardan da vardır. 
Mcktepte müsavi talebe az yetişmiştir. Mektepte aşıcılara ve ebelere hususi 
tekemmül dersleri verilmiştir. 1858 (1841) de ~ıbbiyede açılan ebelik kur-. 
suna bile Musevi ebeler icabet etmemişlerdir. Ilk Musevi talebe de 1278 
(1861) de mektebe girrneğe başlamışlardır PJ. 

Şu muhakkak ki Avrupada tedris o!urıan ilk fenni bahisler Mühendisa­
nede gösterilmekle beraber ulUınu tabiiye, kimya tıphane ile beraber in­
kişafa başlar. 

1253 (1837) de Salih Efendievvelason sınıf talebdiğinde muavin ve 
sonra asil olarak nebatat muallimi olur. 1254 (1838) de Derviş Bey (paşa) 
Tıphanede tedris olunan Hikmet dersine hoca olur. 

1262 (1845) te Macarlı Abdullah Bey İlmüarz ve Maadin muallimi 
olmuştur. Derslerin müfredat kadrosuna bu suretle gittikçe yeni dersler 
katılmıştır. Daha evvel de diğer dersler arasında bu malUınat umumi olarak 
gösterilmiş ise de kafi gelmemesi hasebiyle ayrı birer ders haline ifrağ 

edilmiştir. Tıbbiye bu suretle bizde fenni bahisler okutmakta ehemmiyetli 
bir mevki kazanmıştır. Hatta 1258 (1842) de Fenni Nücum tabsilinde bu­
lunan şakirtlerin talim ve taallümleri zımnında Mektebi Tıbbiyei Adliyede 
bir münasip mahallin tahsisi istizan olunmuştur ( 2). Artık Galatasarayında 

inkişaf eden Tıbbiye karşısında bu eski Süleymaniye tıp medresesi ihmal 
olunmuştur. Daha evvelleri buraya pek ehemmiyet verilmişti. 1222 (1807) 
de Üsküdar ktşlasında bulunan fransızca 25 kitap, hurdebin, bazı aletler, 
büyük ve küçük 2 insan kemiklerinin Reisületibba uhdesinde olan tıp med­
resesine verildiğine dair bir vesika bile mevcuttur (l~J. Bunda haklı olan 

rJ Avra.m Galaııti. Küçük Türk Tete!)büler. cilt ı. 192,5. s. 163. 
rJ IBaşvekalet Arşiv i 1258 ( 1842) irade defteri. 
rJ Ba§wıkUet A.ıışivi up dosyası. No. 707. 



Os17Uinlı ıababeti ve Tanzimat 945 

sebeplerden biri de yeni mektebin memleketin ihtiyacına kafi gelrneğe 
başlamasıdır. Vazifesini zamanın icaplarına uyarak yapan ~u müessese XIX. 
uncu asır ortalarında mevkiini artık yeni mektebe devretmiştir. Vaktiyle tıp 
mektebinde yetişenierin tatbikat hastanesi hizmetini gören Süleymaniye Da­
rüşşifası da yine deliler ve mütenevvi hastalada dolu bir hastane vazifesini 
yapmakta devam etmiştir. 

Mektebi Tıbbiyenin inkişafı Tanzimat devrinde pek ilerlemiştir. Ona 
güzel bir misal de 1257 (1841) - 1258 (1842) ders senesi.pe ait çalışmaları 
bildiren raporda [ 1 J yazılı olan mühim noktaları h ulasateri alıyoruz. 

Tedrisat vesaitinin mükemmel bir hale getirildiğini öğreniyoruz. İlmi 
tedrisata ve teşrih öğretilmesine çok itina olunmuştur. Muallimler ve talebe 
çok dikkatle çalışmaktadırlar. Tıbbiyenin içinde husus! hastanesine askeri 
hastanelerden üzerinde tedrisata elverişli hastalar yatırılmıştır. Burada 
fıkara hastalara da (bilatefrikı din ve mezhep) bakılmıştır. Bir senede bu 
kabil 191 hasta gelmiştir. Muallimievvel Bemard'ın bu sene zarfında 
Dr. Hermann, Osman ve Şakir Efendileele yaptığı arneliyelerin en mühimleri 
sayılmıştır. 

Daha evvel mevcut olan kütüpanenin tıbbi asan cedidesi 1500 ü 
bulmuştur. İlmütabiiyat nümunehanesi birçok aletler ve edevat ile zengin­
leştirilmiş ve fenni teşrih nümunehanesinin Prağ Darülulfunu Muallimi 
Hirt (Hyrtl) narnındaki müşerrihin fenni teşrihe ve terkibi eczayi hayvaniye­
ye müteallik olarak hali tabii ve balmumu üzerinde ihzar olunan modelleri ve 
diğer teşrih örnekleriyle esası kurulmuştur. Hasta başında tedrisatın ehemmi­
yeti tebarüz ettirilmiştir. Teşrihi nahiyeviler kadavra üzerinde muvaffakıyetle 
yapılmıştır. Kimya muallimi perviş Efendi hertürlü kimyevi tahliller yaptı­
racak bir kimyahane istiyor. Isimleriyle bütün Mektebi Tıbbiye hocalarının 
mesaisi takdir olunmaktadır. Tıbbiyenin bu senei dersiyede son iki senesi 
henüz açılmadığı cihetle talebesi 281 dir. Yeniden 30 talebe alınmıştır. 

Bunların 294 ü müslüman ve 17 si İsevidir. 

Tıp tedris eden sınıflarında okutulan en mühim dersler, sınınarı ve 
hocaları: 

{') Topkapı Sarayı A.rşivi np d. No. 879. 

60 



H6 

SINIF 
VI 

V 

IV 

DERS 
İlmi Tıp 
Tababet 
Cerahati Seririye 
Fenni Cerahat 
Külliyatül - ulu­
mü!- ebdan 
Mevaddı Tıbbiye 
Fenni Kimya 
İlmi Teşrih 
İlmünnebat 
İlmi Tabiiyat 
İlmi Hıfzıssıhhat 

Tanzimat 

ı 
MU ALLİMİ 

Dr. Bernard ve muavini 
Hastaneler Nazırı 
Dr. Hermann (1 J 
Dr. Kostantin Kara Todori 
Dr. İstefanakiKara Todori 

Dr. Spitzer 
Usta Kalya 
Dr. Spitzer 
Salih Efendi 
Derviş Efendi 
Osman Efendi 

Diğer sınıflarda fransızca ihzari dersleri ve diğer malUınatı umumiye 
dersleri vardır. Raporda sınıflarını iyi geçen talebenin esamisi zikrolunmuş­
tur. Tıbbiyenin bu sene 7 inci ve 8 inci sınıfı teşkil olunmamıştır. Çünkü yeni 
başlıyan talebe henüz bu sınıflara gelmiştir~ Mektep henüz mezun vermemiş 
bulunuyor. Son sınıflarda tıp arneli olarak gösterilecektir. 

.i 

Bir senede poliklinliğe 16274 kişi müracaat etmiş ve tedavi olun­
muştur. Hastaların muayenesi için haftada 4 gün tahsis olunmuş, hocalada · 
müstait talebe bu muayenehanede muayyen vakitlerde bulunarak hasta ka­
bul etmişlerdir ( 2). Yine bu sene zarfında Tıbbiye 1705 çocuğa Mektebi 
Tıbbiyenin ilerigelen talebesi marifetiyle (vaçine) ile çiçekaşısı tatbik edil- ' 
miştir. Talebenin mektepten transızcaya hakikaten aşina olarak çıkacağı 
ve tedrisatın Avrupadaki emsali gibi olduğu temin olunmaktadır. 

Mektebi Tıbbiye Galatasarayda maalesef 1266 (1849) da yanmış ve 
muvakkaten Halıcıoğlu Humbarahane kışlasına nakledilmiştir. Mektep 
Beyoğlu harikında yanmıştır. Humbarahanede açılması tamirat dolayısiyle 
3 ay sonra mümkün olmuştur, (vakayi). 1282 (1865) te burası kolera mü­
nasebetiyle hastane ittihaz olunur ve mektep yine o mahalde Gergeroğlu 
konağına nakledilir. Hastalık zamanında Tıbbiyede dersler tatil edilmi~tir. 
Hastalık geçince Tıbbiye Gülhane civarındaki kışlaya geçer. Sonra idadi 
kısmı burada kalarak Tıbbiye Demirkapıdaki binaya yerleşir. 

rJ Ayni senede Meclisi Taiıaffuz azalığından istifa etmiştir. Başveka.teı A.r§ivı eski 
tıp dosyası No. 127. 

rJ 1261 (1844) de Mekıebi Tıbbiyede muayene oluııarak iktisabı sıhhaı eden has­
talann miktannı gösterir ıbir istatistik ı&d.i.m olunmuş ve ıkeyf1yet Takvimi Vakayi'e derç 
olunmuştur. Başvekaleı Arşivi 1261 (1844) ira<le <lefteni. Trbbıyenıin ıbu senelendeki kayitleri 
ve istatistikleri muntazam tutulmuştur. 



Osmanlı tababeti ve Tanzimat 947 

1263 (1846) da Mektebi. Cedi~i Ul:Umu Tıbbiye'ye Meddiye ismi 
-verilmiş ve vazıesas günü Seretıbba Isınail Paşa şakirdana bir nutuk irat 
etmiştir. Mektebin yeni ismi bir müddet için Mektebi Tıbbiyei Meddiye 
'Olmuştur (1). + 

• 
Tıbbiye tedrisı;ı.tı bu yenilikle ve yenilik cereyanı memlekette yerleş­

ti~ten şonra faaljyetin~ dev.am eder~en memleketin teşkilatı sıhhiyesine de 
ehemmiyet verilmiştir. Bunun başında o tarihlerde Türkiyeye yakın ve uzak 
:Yerlerde görülen ve~a salğını ıtlak olunan ve sad ve istilai hastalıklardan 
ibaret bulunan salgınlar ve bu salgınların memleketirnize sirayeti 

·esnalarında beynelmilel kayit ve şartlar dairesinde karantina nizarnatı vardır. 
Osmanlı Hükfuneti beynelmilel sahil sıhhiye muamelatiyle alakadar 

<>lmuş. İstanbul ve Türkiyede karantina merkezleri tesis olunmuştur. 
istanbul da ve diğer merkezlerde gelenlerin muayenesi ve T aun musaplan 
i~e kolerahların tecridi ile ehemmiyetli bir surette meşgul olmuşlardır. 

Bu mühim vefeyat veren istila esnasında bir risalede kabul edilen 
karantinanın aleyhinde bazı yazılar yazılmış ve bunun menfi tesirleri hisso­
lunmuştur. Hükfunet bu zehabın tashihi için İstanbula gelip Darüttıbbaa mü­
tercimliğine tayin olunan Cezayirli Hamdullah bin Osman Efendi ithafül­
üdeba diye karantinanın lüzumuna dair efkan umumiyeye hitap eden bir 
risale tanzim ettirilmiştir. Mehmet Arif Bey namında bir zat bu eserden 
•çok iktihaslarda bulunmuş ve halk üzerine eseri çok tesir bırakmıştır. 

Karantina teşkilatı Türkiyede T anıimattan evvel tekemmül etmiştir. 
Fakat Tanzimattan sonra bizde beynelmilel konferansıara ve mukarreratına 
.çok büyük ehemmiyet verilmiştir. 

Karantina tabiri İtalyancadan lisanımıza giren bir kelimedir. Kırktan 
ibaret manasma gelen bu kelime karantina müddeti kırk gün olmayıp daha 
kısa zaman ve saatiere munhasır tarihlerde bile bu ismi muhafaza eder. 

Osmanlı Hükfuneti bu usulü beynelrnilel müzakerelerden sonra kabul 
ettiği zamanda Abdülhak Molla bu kelime yerine (Usulü Tahaffuz) den­
mesini tensip etmiş, karantina ittihaz olunan yerlere İtalyanlar evvela Laze­
reta dedikleri halde yine Abdülhak Molla (Tahaffuzhane) dedietmiştir [ 2].. 

Fakat 1268 (1850) senesinde de Başvekalet Arşivi vesikalarında bu 
tabiri buluyoruz. 

Tarihte karantinanın ilk esaslarının kurulması şerefi V enediklilere 

('J Topkapt Sarayı Arşivi No. ı32. 

rJ Ahmet Mitlhat. Ka:raııtine. Tercümanı Haricikat ve Musavvc.r Seı:v~t:i Fiitıw:ı. Gi· 
.tit muhtacini için oüsbai fevJ<aJadesi. s. 149 - 158. 

• .. 



948 Tanzimcıt 

verilir ise de daha evvel islam aleminde bu esasın mevcut olduğu muhakkak­
tır. Avrupada 1267 (1850) senesine gelinciye kadar karantina nizamatma 
biraz gayri insani olarak riayet olunmuş, ancak Paris sılılıiye konferansı 
buna nihayet vermiştir. Daha evvel Türkiyede usulü tahaffuzu kabul ve 
vazetmiş olduğundan karantina usulü cari devletlerden biri sıfatiyle Paris. 
konferansına iştirak etmiştir. 

1250 (1834) tarihlerinde Anadoluya savlet eden Taun (Veba) sene­
lerce izale edilememiş, İstanbulda da mühim zayiat vermiş ve çok insan 
ölmüştür. Selim Sati, Mehmet Esat ve Abdülhak Efendiler tarafından mü­
nürlenen layiha mucibince karantina istanbulcia tatbika başlanmıştır. 

1252 (1836) da bu karantina usulünün menfaatlerini halka anlatmak 
için Takvimi Vakayide ayni senede bir yazı neşrolunmuştur. Daha evvel 
yapılan neşriyat ta az değildir. Başvekalet Arşivi kayitlerine göre 1251 
(1835) te ka.rantina müdürlükleri tesis olunmuştur. 1255 (1839) te tahaf­
fuz merkezleri ve tahaffuzhaneler çoğaltılmıştır. Her yere teşmil olunmuş­
tur. İmparatorluğun kara ticaret yollarında bile buna ehemmiyet verilmiş­
tir. 1257 (1841) de karantina meclisleri faaliyete geçmiştir. 1259 (1843) daı 
Haremeya'den gelen mektuplar hastalıkla bulaşık yerlerden geçtiği ellietle 
Karta! Tahaffuzhanesinde tütsütenmiştir p ]. 

Kara ticaret ve kervan yollarında karantina merkezlerinin ihdasına 
Sıvasta 1256 (1840) da bir tanesinin açılmış bulunması bir misaldir. 

1260 (1844) da hacılara tedabi.ri sılılıiye alınmıştır. 1261 (1844) de 
çok mühim alıkarn konmu~tur. Bu dahili teşkilat hep Türk idarecileri ve 
hekimleri elinden idare edilmiştir, idad ve inzıbatl birçok icraat yapmış­
lardır. Bi.r mahalde kafi derecede hekim varsa epiderniler esnasında yeniden 
hekim yollanmamıştır. Dahili karantina masraflan o mahaller vergisine 
zammolunmuştur. Karantina idarelerinin şayanı dikkat istatistikleri vardır. 
Karantina tatbikatında hiçbir ilimale meydan verilmemiştir. Mesela İstan­
bula gelecek Prnsya Kıralı biraderi Prens Albert' in karantina müddetini 
geçirmek üzere ikametine tahsis olunacak Yeşilköy, (Ayastafonos) köşkü­
nün tamirine 1259 (1843) da kara.r verilmiştir (2]. 

Karantinahaneleri askerle.r muhafaza etmiş, hüsnü hizmeti görülen­
Iere madalyalar verilmiştir. 

Akdeniz ve Karadenizden gelen gemiler Serviburnu, Kuleli ve hatta 
Kızkulesinde muayene olunarak hasta olmıyanlara müsaade verilmiş ve 
yine kara yollarından sılılıiye kordonu ile gelen yolcular muayeneye tabi 
tutulmuştur. Bu kadar tedbirlerin de mühim faydaları görülmüştür. Bizde 
bu tarihlerde daha urouru sıhhiyeye vakıf etibba yetişmediğinden ka.rantina 

rJ Başvekalet Aı;şivi up dosyası No. 577. 
rJ Başvekilet Arşivi harici ye dosyası No. 2714. 



Osmanlı tababcti ve Tanzimat 949: 

usulü mevzu devletlerden birer memur istenmiş ve bunlarla müşavere için 
1254 (1838) te Meclisi Urriuru Sıhhiye teşkil olunmuştur. · 
· Bu meclis türkçe ve fransızca bir nizarnname kaleme almıştır. Bu teşek-

külde tanıdığımız şahsiyetlerden Türkiye namına Lebib Efendi, Baki Efendi 
vardır. Bir de Tıbbiyede hoca ve 1257 (1841) de Meclisi Tahaffuz denilen 
-bu meclisten istifa eden Dr. Hermann vardır. Ecnebi delegeler 13 kişidir. 

1255 (1839) te karantinalar şimdiye kadar ticaret nezaretince idare 
edilmekte ise de işin ehemmiyeti cihetiyle ayrıca bir nezaret teşkiline lüzum 
_görli.lmüş ve Lebib Efendi Karantina Nazırı tayin olunmuştur. Nezaretin 
vazifelerine dair evamir çıkarılmıştır. · 

1267 (1850) de karantinahane ve karantina memurlarının vazaifine 
dair matbu bir talimatname de neşrolunmuştur. 

Birinci sıhl1iye konferansı 1268 ( 1851) de Pariste toplanır. Sekizincisi 
Venedikte toplanmıştır. Bizden Sıhhiye Müfettişiumuıni.liği yapan Dr. Bar­
taletti 1268 (1851) Paris konferansına geç olarak iştirak eder. Bu zat 50 
sene Türkiye sıhhiyesinde çalışmış ve kongrelerde menafii sıhhiyemizi koru­
mağa gayret etmiştir . Kongrede aleyhimize olan ve Türkiye imparatorluğunu 
taunun daimi icrayi hükmettiği bir yer olarak kabul edip te şiddetli hükümler 
koyanlada mücadele etmiş ve muvaffak olmuştur. Hele 48 defa toplanan 
Paris kongresinde hep onun ortaya koyduğu meseleler üzerinde mubahase 
-olunmuştur. 

İşte Pariste hazırlanan beynelmilel mukavele alıkamma daima riayet 
-olunmuş ve müteakıp kongrelerde tatbikatta görülen yolsuzluklar düzel­
tilmiştir. 

1283 ( 1866) te İstanbulda Sılılıiye Konferansı Galatasaray mekteb.i.p.de 
toplandığından Galatasarayı Konferansı denmiştir. Bu konferansı 13 kanunu­
evvel 1283 (1866) te hariciye nazırı sıfatiyle Ali Paşa açar. Salih Efendi 
Reisidir. Bu konferansta kolera epideıni.si membaının Türkiye olmayıp Hin­
distan olduğu tahakkuk etmiştir. Bu cihetle Babül-mendebe Hintten gelen 
hacılar için bir tahaffuzhane kurulmasına karar verilmiştir. 44 içtimadan 
sonra Ali Paşa nutkiyle kongre kapanmıştır. Sıhhiye meclisi 1867 (1284) 
tarihli kolera nizamnamesini kaleme almış ve tasdik olunmuştur ki 1314 
(1898) te İstanbulda mer'i olan nizarnname budur. Kole.ranın sekiz günde 
meydana çıkabileceği derpiş edilerek karantina müddeti 10 gün itibar olun­
muştur. Gemilerde tabip bulunması gemilere bir nevi tahaffuzhane hükmü­
nü verdirmiştir. Bulaşık yerlerden gelirken geçen müddetin de karantinaya 
mahsup edilebileceği kabul edilmekle beraber bundan vazgeçilmiş, 10 gün 
karantinayı kabul etmişlerdir. Sıhhiye rüsumu bu kongrede derpiş 

-olunmadığından 1285 (1868) de Hariciyede Hekimbaşı Salih Efendi 
ve Sıhhiye Müfettişi Dr. Bartaletti de olduğu halde tekrar bir komis-



950 Ta1uimat 

yon toplanmıştır. Bu 1288 (1871) e kadar devam etmiştir. Nihayet gemiler­
den alınacak varidat meselesi halledilmiştir. Devletler de bunu kabul etmiş­
lerdir. Bazı lüzumsuz tahaffuzhaneler kaldınlmış, bazıları da ipka ve tamir-
olunmuştur. !" 

Avrupada toplanan diğer 6 konferans PJris ve Galatasaray konferans­
ları kadar iş görememişlerdir. 1283 ( 1866) dan 1313 ( 1897) ye kadar 30· 
sene zarfında ilmi ve fenni terakkilerden dolayı usulü tahaffuz çok tekem­
mül etmiştir. Medisi Sılılıiye Reisisanisi Ahmet Mithat Efendinin 1314 te· 
yazdığı karantina tarihçesinde bunu çok iyi tebarüz ettirmiştir. 

Karantina idaresi bizde Tanzunattan evvel kurulur. Lakin Tanzimat­
tan sonra girişilen beynelmilel taahhütlere eskisi gibi tamamen riayet olun­
muş ve ecnebilerin bu esaslara dayetimiz neticesi Türkiyedeki karantina. 
idaresine karşı zamanla olsa ·bile itimatları artmıştır . 

• 
Tanzimattan evvel ve sonra hastanelere bir nazar atfedersek karşı­

mııda mütekamil müesseselere tesadüf ederiz. 
Karantina nizamat ve kararlarına riay~t olunduğuna ve bu teşkilatın. 

imparatorluğun en uzak köşelerine teşmil olunmasİyle beraber İstanbulda. 
ve imparatorluğun her tarafında, bilhassa İstanbulda ekserisi askeri ve 
sivil eski hastaneler tamir olunarak birçok hastaneler açılmıştır. Esasen bun­
lar yine arşiv kayitlerine göre Tıphaneden ve Cerrahhaneden çıkanlara pir­
mahreç hizmetini görmüştür. Bunlar milli ve asri kadro ile idare olun­
muşlardır. 

Sıhhi esaslar için · mühim karadarın verildiğini goruyoruz. 1254 
(1838) te kadınlara çocuk düşürmesi için ilaç verilmemesi hakkında her­
tarafa emirler ve ilanlar yollanmış ve bunlar Malıkernel Şer' iye sicillerine 
kaydedilmiştir p]. 

Zamanın bilgi seviyesine göre hıfzıssıhha kaldelerine riayet olunmuş-· 
tur. Köpeklerin kuduzun intikalinde amil olması hasebiyle yine 1254 (1838) 
senesinde köpeklerin ref' ine dair bir emir çıkarılmıştır ( 2]. 

1255 (1839) te İstartbul ve Biladi Selase çöplerinin tatbirine devam 
olunması hakkında bir emir vardır. Bütün bunlar daha Tanzimattan evvel! 
memleket sıhhatine gösterilen ehemmiyeti bildirir. 

İstanbulda XIX. uncu asır bidayetinde yeniden ıslah olunan orduya 
lüzumu olan asker! hastaneler yapılmıştır. Bunların inşa tarihlerini tam 
bilemiyoruz. Burada gösterilen tarihler Başvekalet Arşivinde bu vesikaların: 

rJ BaŞvek!Uet Arşivi tıp dosyası No. 566. 
Cl Başve.kalet Arşivi np dosyası No. 1255. 



Osmanlı tababeti ve Tanzimat 951 

üzerinde bulunan en eski tarihleri inşa tarihlerine şimdilik yakın itibar et· 
mekteyiz. Tanzimattan evvelkiler: 

Levent Çiftliği Hastanesi 
Taksirnde Topçular .Hastanesi 
Cebehane Hastanesi 
3 üncü Alay Hastanesi 
Mabeyn Hastanesi 
Hassa Askeri Hastanesi 
Kumbaralıane Hastanesi 
Topane Hastanesi 
Maltepe Hastanesi 

- 1214 
1224 

- 1244 
- 1248 
- 1250 
- 1250 
- 1251 
- 12'51 
- 1252 

(1799) 
(1809) 
(1828) 
(1832) 
(1834) 
(1834) 
(1835) ! 

(1835) 
(1836) 1259 (1843)te 

Topkapı Has. 
tanesi de den-
miştir. 

Tersane Sakızağacı Hastanesi - 1253 (1837) (1} 
Karadeniz Buğazında Büyük Limanda 
Askeri Hastane 
Galatasarayında Tıphane Hastanesi 
Tanzimattan sonrakiler: 
Ahırkapı Hastanesi 
İstinye Hastanesi 
Davutpaşa Hastanesi 
Rami Kışlası Hastanesi 
Babı Seraskeri Hastanesi 
Toptaşı kışlası yanında Askeri 

1254 (1838) 
1254 (1838) 

1256 
1256 
1256 
1256 
1257 

(1840) 
(1840) 
(1840) 
(1840) 
(1841) 

Hastane 1257 (1841) (2} 
Tarabya Hastanesi - 1258 (1842) 
Bu m eyanda Haydarpaşa, Kul eli, Hassa Askeri, Yıldız ve daha birçok 

Askeri hastaneleri vardır. Vilayetlerdeki hastaneler ise mühim bir yekuna 
varır. Fakat bunlara ait bir tarih tesbit olunamadı. 

Tanzimattan sonra tıbbi siyasetimiz çok esaslı adımlarla daha evvel­
den başlıyan yolu takip etmiştir. Yalnız sıhhi müesseseler payitahta değil 
vilayetlere de raddir. Bunların kısmı azaını askeri hastanelerdir. Buna mi­
sal 1260 (1844) da Manastırda yapılan hastanedir ( 3}. 

rJ 1251 (1835) de Bahriye Hastanesi <ieıı:ilen lhastane ve belki lplikhane hastanesi 
ae budur. 

rJ 1259 (1843) de üsküdar<la Yecıimaihalledc Ermeni mektebi muvakkateo Topta1ı 
bastanesiııe katılmı-ştır. Çinili hastanesi ~smi <le Toptaşı hastanesine verilmiştir. 

{"J 1260 (1844) tarihli Ba§vekalet Arşivinde irade defteri. üniversite kütüpanesi 
Yıldız tıp bususi ve umwn1 albümlerinde bu kab11 bastanelerin şehirler albümlerinde 
resimleri vardır. 



S5Z Tanzimat 

Kadrolannda tab.ip, cerrah v.e ispenç.iyarlar tamamlanmıştır . . Daha 
1256 (1840) da alayların tabip, cerrah ve ispenç.iyar kadroları noksansız 
bir hale gelmiştir. Rumeli orduları sıhhi teşkilatma verilen ehemmiyeti teba­
rüz ettiren vesikalar çoktur. 1260 (1844) da Mektebi Tıbbiyei Adliyede 
imtihan olan şakirdan hastane ve ordulara tevzi ve tayin olunmuştur. Yine 
bu tarihte ordu! ara birer sertahip tayin olunur p J. 

Sivil hastaneleriınizin bazüarı ta Selçuklular zamanından XIX. uncu 
asır ortalanna kadar tıbbi .hizmetlerine devam etmişlerdir. İstanbuldaki 
müesseseler de böyledir. Yalnız İstanbuldaki sivil (vakıf) hastanelere 
(1837) 1253 de Edirnekapısı camü havalİsindeki medresede garipler için 

· açılan hastane de bizde ikinci ve esaslı Guraba Hastanesinin esasını teşkil 
eder. Burasının kadrosu mühimdir ve çok işler görmüştür. 

İkinci Guraba Hastanesi 24 rebiülevvel 1261 (1844) de Abdülmecid'­
in annesi Bezmialem Sultan tarafından tesis edilmiştir. Yalnız müslüman 
gariplerine hasrolunmuştur. Hastanenin inşası uzun sürmüştür. Vazıesas 
tarihi belli değildir [ 2). 

Buraya bidayeti teessüsünde emrazı sariye için de bir koğuş tahsis 
olunmuştur. Hastane 200 yataklıdır. Daha e-wel inşa edilmiş askeri hastane­
ler gibi bir bahçe etrafında muttasıl koridorlar üzerine inşa edilmiştir. 
Kışla sistemidir. 

Hastane bizde daha evvel mevcut sivil ve asker hastanelerinde olduğu 
gibi muntazam kadro ile ve bir ikisi nadir müslüman hekim ve cerrahiada 
idare olunmuştur. Buraya ehemmiyet verilmekle beraber 1264 {1847) te 
Haseki Hastanesi yeniden tensik ve tanzim olunmuş ve 1269 (1852) da 
Süleymaniye Darüşşifası masarifi de arttırılmıştır, velhasıl memleket teşki­
Httı sıhlıiyesine ve tıp tedrisatına verilen ehemmiyet Tanzimattan evvel baş­
lar ve inkişaf eder. Bu sıralamağa çalıştığımız notlar Tanzimattan evvelki 
ve sonraki devirleri mukayeseye yarıyacak bir mahiyettedir . 

• 
Çiçekaşısı tatbikatı Tanzimattan sonra mecburi bir hal almıştır. Bi­

riaenaleyh bunun da tarihçesine kısaca birnazar atfetmek muvafık olur. 
Çiçekaşısı yapılması XVII. ve XVIII. inci asırda ehemmiyetle kaqı­

lanmıştır. 1090 (1679) da Anadoludan gelen bir aşıcı İstanbulcia çocuklara 
çiçekaşısı tatbik etmiştir [ 3). 1130 (1717) da İngiltere Sefirinin refikası 

rJ ıB:şveHlet Ar§ivi 1260 ( 1844) tanihli irade defteri. 
rJ Dr. Kazını İsmail. İstanbul Gura!ba H astanesi tarihçesi 1928. 
('} Çiçekaşısı ri salesi 1262 ( 1845) Mektebi Tı'bbiyei Adli ye i Sahanede taşbasması 

basılmışnr. 48 sahife. 



Osnıanlı ıababeıi ve Tanzinıat 953 

Lady Montagu İngilterede bir dostuna yazdığı mektupta Türkiyede aşının 
sureti tatbikını nazan dikkati celp edecek bir şekilde yazmıştır p). 

Reisületibba Mustafa Behçet Efendi tarafından Cenner'in latince 
Çiçekaşısı nüshasından yapılan italyanca tercümesini dilimize çevirmiştir. 
Gayri matbudur. Bir oüshası Topkapı Sarayı H azine Kütüpanesindedir. 
Eserde şahsi müşahedeleri mühimdir ve telkihin faldelerinden bahsetmiş­
tir. Başvekalet Arşivinde çiçekaşısı hakkında mühim vesikalar vardır. 
Bunlara göre Türkiyede zaman zaman çiçek istilalan görülmüştür. Hatta 
bu istilalardan birisinde Abdülmecit daha çocukluğunda iken! çiçek çıkarmış 
ve yüzünde izleri kalmıştır. Sultan Mecit her gittiği yerde çocukları mera­
simle ve kendi huzurunda aşılatmış ve aşı keyfiyetine ehemmiyet vermiştir. 
1256 (1840) da Mektebi Tıbbiyel Adliyede aşı arndiyesinin meccanen ya­
pılması hakkında irade çıkmıştır. 1257 - 1258 (1841 - 1842) ders senesi 
zarfında Mektebi Tıbbiyede ilerigelen talebe marifetiyle ( 1705) çocuğa 
(Vaçina?) ile çiçekaşısı tatbik edilmiştir. 

1261 (1844) de İstanbulcia yine şiddetli bir çiçek istilası başgösterir. 
1262 ( 1845) de İstanbulcia aşı arneliyesi için ittihaz olunan nöbet malıalle­
rine tayin edilen seyyar tabipierin vazifeleri hakkında bir irade çıkmıştır. 
Yine ayni senede Mektebi Tıbbiye muayenehanesinde nöbetçi tabipler bu­
lundurulmuştur. Aşı fennini tahsil için eyaletler, vilayetler ve kazalardan 
Mektebi Fünurıu Tıbbiyeye şakirt celbi için irade istihsal olunmuştur. 

1262 (1845) de Mektebi Tıbbiyel Adliyede çiçekaşısı hakkında [2} 
48 sahife ve türkçe bir risale basılmış ve çiçeğin tarihçesinden de barus 
olan bu eserin 4 !isan üzere de hasılınası hususunda da emir çıkmıştır. Bu 
tarihte Cenner usulünde aşı tatbik edilmektedir. İşte bu eser aşı talimatna­
mesi noktasından ve aşının sureti ihzarı hakkında mühim bir kaynaktır. 

.. Muhtelif kazalardan kur'a ile ve aşı ameliyatını öğrenmek üzere 
Mektebi Fünunu Tıbbiyeye gönderilen çocuklardan okuyup yazmaları ol­
mıyanları iade edilmiş ve bizde a.şıcılığın esasıanmasına itina olunmuştur. 
Yalnız Saruhan ve Karesi sancaklarından 16 çocuk gönderilmiştir. Bu ye­
tişenlerden bir kısmına a.şıcı muavini demişlerdir. Tıbbiye mektebirıden 
şehadetnameli a.şıcı da derler. Vilayetlerde epidemiler oldukça bunlar sevk 
olunmuş ve bazı vilayetlerde de seyyar çalıştırılmışlardır. 

1263 ( 1846) da da mektepli ve mektepsiz bilUm.um çocukların aşılat­
tmlması ve teferruatı hakkında iradeyi bildiren bir tebliği resmi neşredilir. 
Velhasıl çiçekaşısına Tanzimattan evvel verilen ehemmiyet tatbikatiyle 

rJ Cevdet Taribi cilt ı. s. 353. 
('} Cevdet tarihi, cilt: 1. s. 353. 



954 Tanzimat 

tebarüz etmiş, tanzimattan sonra da tatbikı belki dünya yüzünde ilk defa 
Türkiyede mecburi olmuştur. 

• 
Tanzimat devrinden sonra tıbbi ve sıhhi kanunlara bir nazar atfe- • 

delim: Tanzimattan evvel gerek karantina mesaili için ve gerek diğer husus­
lar için birçok kararlar alınmış ve bunlar Iayiha halinde tesbit olunmuştur. 

Başvekalet Arşivinde bu hususa dair daha pek çok vesika vardır. 
Fakat Avrupa nizamat ve kanunlan gibi kanun ve nizamnamelere Tanzimat 
devrinden sonra tesadüf ederiz. Bu kanunlar biribirini tadil etmiş, değiştir- · 
miş ve temadi etmiştir. 1293 ( 1877) tarihine kadar tıbbi kanunları ve Ba.ş­
vekalet Arşivinde bulunan Karakoç Efendinin Külliyatı Kavanioini ve bazı. 
talimatnameleri sıhhi nizarnları ve Osman Nuri Ergin'in Mecellei Umuru 
Belediye 3 üncü cildini esas tutarak bazılarını sıralıyalım. 

Mesela 1252 (1836) Bahri Sefit Boğazında ittihaz olunan karantinada 
Osmanlı ve ecnebi setinelerinin tabi oldukları şeraite dair talimat (2432 k.) 

- 1254 (1838) iskatı cenin maddesinin men'i hakkında iradeyi bil­
diren resmi tebliğ (4175) K. 

- 1254 (1838) ilk defa olarak Anadolu canibinde ittihaz olunan. 
karantina kordonuna dair emri ali (2433) K. 

- 1255 (1839) Meclisi Sıhhiyei Tıbbiye'nin tesisi hakkında irade 
( 5830 dahiliye). 

- 1255 (1839) ba irade (yeniden) tesis edilen Mektebi Tıbbiye.i 
Adiiye hakkında resmi ilan (4203). 

- 1255 (1839) veba hastalığına dair layiha (4195). 
- 1256 (1840) Meclisi Umuru Tıbbiye'nin teşkil ve etibba, cerrah,. 

eczacı ve dişçi ve kabile ve emsalinin sureti imtihanı ve müteferriatı hak­
kında iradeyi mutazammın resmi tebliğ ( 4244). 

- 1256 (1840) Türkiyede istihdamı mürettep olan etibbayi sıhhiye-· 
ye muktazi talimat (tertibi evvel4945/ 856/ 2). 

Bu tarihte karantina hususu hakkında ve veba hakkında talimat çoktur. 
Keza haç nizamnameleri ve karantinalar, tıbbi konferans protokollar1 
mevcuttur. 

- 1256 (1840) Mektebi Tıbbiyei Adliyede meccanen icra olunacak. 
aşı arneliyesi hakkında iradeyi tebliğ eden buyurultu ( 293 ı). 

- 1258 (1842) Mektebi Tıbbiyede tesis edilen fenni kıbale ameliyat 
derslerinden izinname ve ruhsatname almıyan ebe kadınlara itibar edilme­
mesi hakkında iradeyi bildiren buyrultu (98) . 



Osmanlı tababeti ve Tanzimat 955· 

- 1258 (1842) Tıphartel Amire şakirtleri beyninde onbaşılıl:: tesis. 
ve bunlarla muallimlerine mahsus nişanlar ihdasına dair (Hattı Hurtıayunla. 
müveşşahtır). 

(Kanunnamei Askeri defter 2. s. 136). 
- 1262 (1845) İstanbulda aşı arneliyesi için ittihaz olunan nöbet 

malıallerine tayin edilen seyyar tabipler ve eczacılar hakkında iradeyi bil­
diren buyrultu. 

- 1262 (1845) aşı için Mektebi Tıbbiye muayenehanesinde bulundu­
rulacak nöbetçi tabipler hakkında iradeyi bildiren buyrultu. ·' 

- 1262 ( 1845) aşı fenni tahsili için eyaletler, vilayetler ve kazalar­
dan Mektebi Fünunu Tıbbiyeye şakirt ahzü celbi hakkında iradeyi bildiren 
tebliği resmi ( 6230). 

- 1263 ( 1846) kolera şüphelerini izale için vefeyat ilmühaberlerinde 
marazın müddeti devamınm derci hakkında iradeyi bildiren buyrultu {121). 

- 1263 ( 1846) mektepli ve mektepsiz bilfunum çocukların aşılattı­

rılması ve teferruatı hakkında iradeyi bildiren resmt tebliğ ( 6240). 
- 1265 (1845) Taşra Memleket Etibbası Hakkında Nizarnname 

(5868). 
- 1266 (1849) hekimbaşılığın Iağviyle Mektebi Tıbbiye Nezaretinin 

tesisi hakkında iradeyi bildiren resmi tebliğ 6234, Meclisi V ala. 
- 1266 (1849) Mektebi Tıbbiyede teşekkül edecek meclisi tıbbiye­

nin sureti te§ekkülüoü ve usulü müzakeresi hakkında nizarnname (5904 
dahili ye, K.). 

- 1267 (1850) Encümeni Daniş'in Nizamnamesi (3911). 

- 1268 (1851) İstanbulda eczacı usta ve kalfalıklarının Mektebi Tıb-
biye şehadetnamelilerine hasrı hakkında iradeyi bildiren buyrultu ( 6318). 

- 1269 (1852) eczacılar nizamnamesi (4320). 
- 1272 (1855) İstanbulda teşekkül edecek Cemiyeti Tıbbiye Nizam-

namei dahiliyesi ( 5920 hariciye). 
- 1273 ( 1856) Mektebi Tıbbiyel Şahane idarei dahiliyesine dair 

kanunname (askeri 1002). 
- 1277 (1860) beledi ispençiyar san'atinin icrasına dair nizam-

name. 
1279, 1282 tertibievvel 2/42'9, 714,.817 ve 4994. 

- 1278 (1861) Türkiyede tababeti belediye İcrasına dair nizarnname 
(5014). 

- 1279 ( 1862) reçete! erin eczacılar tarafından defteri mahsusuna 
badelkayit ashabına itası ve 22 recep 1277 tarihli ispençiyarlık nizarnname­
sinin 20 nci maddesinin feshi hakkında iradei seniye ( 4488 K.). 



956 Tanzinıaı 

- 1282 (1866) Mektebi Tıbbiyei Mülkiye namiyle bir dersane küşat 
ve teşkili hakkında iradei seniyeyi mutazammın tebliği resmi ( 6403). 

- 1283 (1866) Cemiyeti Tıbbiye Nizamnamesi (5888 Meclisi Vala 
1374). 

- 1286 (1869) Mahreci Tababeti Askeriye Nizamnamesi (4302). 
- 1286 {1869) İdarei Tıbbiyei Mülkiye Nizamnamesi (tertibİevvel 

2/803/5147) 2 Tanzimat s. 259). 
- 1287 (1870) Mektebi Tıhbiyece tahlili tecrübeler ve klmyevi ke­

şifler ve saireden alınacak harçlar hakkında irade ve tarife (tertibievvel 
2/824/4686 Meclisi V ala 301). 

- 1287 (1870) İdarei Tıbbiyei Askeriye Nizamnamesi (1781). 
- 1287 (1870) Mektebi Tıbbiyeden neşet eden memurini sıhhiyeye 

mirlivalıktan binbaşılığa kadar emri ali itası hakkında irade (3643). 
- 1287 (1870) Mektebi Tıbbiyei Mülkiye Nizamuarnesi (tertibievvel 

2/807 /5179) ve buna müzeyyel mevaddı nizamiye. 
- 1288 ( 1871) tabibi kanuniler hakkında Dairei Um uru Tıbbiyeden 

kaleme alınan talimat (2493). 
- 1289 ( 1872) asker! hastanelere mahsus urouru dahiliye nizamua­

rnesi (2368). 

-· 1289 (1872) evzanı ecdide hakkında eczaolara mahsus talimat. 
- 1290 (1875) etibba ve eczacılar hakkında Cemiyeti Tıbbiyei Mül-

kiye kararnamesi (5323 ). 
- 1290 ( 1873) orduyu humayunlar alay ve taburlariyle hastanelerde 

istihdam olunmak üzere ameliyat mektebi ittihaz olunan Haydarpa§a has­
tanesinde yetiştirilecek cerrahiara dair nizarnname (tertibievvel 3/531/52'57) 

- 1280 (1864) muharebelerde sıhhi hizmetlerin bitaraflığına dair 
Cenevrede münakit beynelmilel mukavelename (759). 

- 1282 (1865) mezkur mukaveleye Türkiyenin muvafakatini mu­
tazamm.ın senet. 

- 1285 (1868) mezkur 22 ağustos 1864 tarihli mukavelenamenin 
tamimi için Cenevrede beynelmilel müçtemi konferans protokolları . ayni 
tarihteki mukavelenamenin mevaddı munzammesi. 

Sıhh1 ve tıbbi kanunları tetkik edecek olursak Tanzimattan evvel de 
birçok talimatnarnelere ve layihalara ve iradelere tesadüf ediyoruz. Tanzimat~ 
müteakıp talimatı muhtevi resmi tebliğat talimat ve iradeler, emirnameler 
ve emri yevmiler. 1265 (1845) ten itibaren nizamnamelere ve 1273 (1856) 
ten itibaren de kanunnarnelere tesadüf ediyoruz. Maamafih Tanzimartan 



Osmanlı tababeti ve Tonrimat 957 

, evvel de teşkilatı sıhhiyemizi bildiren ve mevzuubahsimiz olan kararlar bun­
dan ibaret değildir. Müteferrik yerlerde bu hususu aydınlatacak kıymetli 
rnalfunat vardır. • 

Tanzimattan sonra Cemiyeti Tıbbiyei Osmaniye'nin resmen teşekkülü 
Türk hekimleri arasında mühim bir hadisedir. Bu ilk tıp akademi­
·mizin temelini te§kil eder. 1278 (1867) de Eyupte Beşirağa medresesinde 
Tıbbiye Matbaası Müdürü Hacı Arif Efendi nezdinde sureti gayri resmiyede 
ilk içtima aktedilmiş ve Cemiyeti Tıbbiyei Osmaniye namiyle bir cemiyeti 
ilmiyenin teşekkül esasları dü§ünülerek bir müddet böyle hususi toplantılar 
yapıldıktan sonra 1282 (1865) de cemiyetin nizamnarnesi iradeye iktiran 
etmi§ ve cemiyet resmen te§ekkül etmi§tir. Bu cemiyetin tesisine hizmet eden­
ler Aziz İdris Efendi, Mehmet Nazif Bey (paşa), İbrahim Lutfi Bey (pa§a) 
Hoca Hüseyin Sabri Efendi, Hüseyin Remzi Bey (evli ya), Hacı Arif Efendi, 
Vahit Bey, Emin Beydir. Resmen te§ekkülünden sonra bu zevat ve Salih 
Efendi, Ahmet Paşa, Hoca Mehmet Efendi, Ahmet Efendi, Mehmet Muhtar 
Efendi, Bekir Sıtkı Efendi, Servet Bey, Nedim Bey, Mehmet Nuri Efendi, 
Raif Kamil Efendi, Raif Mehmet Efendi, Azayı Müessese unvanını almış­
lardır. 1292 recep (1875). 

Bu cemiyet, tıbbiye hocalarından mürekkep olduğundan toplantılarında 
tıbbiyeye dair hususat, yeni eserlerin telif ve tercümeleri, ıstılabatı tıbbiye 
üzerine mühim kararlar alınmış ve bunlar tatbik olunmuştur. Teşvik için 
naktl mükafat verilmi§tir. Lıigati tıbbiye için Nisten h1gati esas tutulmuş 
ve muhtelif balıisierin tercümeleri arkada§lar arasında taksim olunmu§tur. 

Kırunlı denen Miralay Aziz ve arkada§larının gayretiyle tedrisat türk­
çeleştirilmi§ ve Tıbbiyei Mülkiye tesis olunmu§tur. El' an yaşıyan ve halen 
Türkiye Tıp Encümeni adını alan bu cemiyet mühirn i§ler başarmı§tır . 

• 
Netice: Bu vesikaların mahiyetini şöyle bulasa edebiliriz: 

TANZİMATTAN EVVEL 

1 - Çoğaltılan askeri hastaneler muntazam bir surette çalışmı§lardır. 
2 - Çiçeka§ısı keyfiyetine ve neşriyata ehemmiyet verilmi§tir. 
3 - Sivil hastanelerimiz faaliyette berdevamdırlar. 
4 - Orduda ve hastaneler hidematında ecnebiler vardır. 
5 - Karantina nizamat ve tatbikatı esaslaşmıştır. 1252 (1836). 



'958 Tarızimat 

6 - Asd bir tıp mektebi açılmıştlr. 
7 - Mektebi Tıbbiye esaslı bir surette programiaşmış ve Avrupadan 

,getirilen hocalada takviye olunmuştur. 
8- Vefeyat istatistikleri tutulmağa başlanmıştır. 1252 (1836). 
9- Memlekette bütün sivil hastaneler tam kadro ile faaliyettedir. 
10- Avrupaya tektük talebe izam olunmuştur. Tetkik seyahati için 

,gidenler vardır. 
ı 1 - Kadınların çocuk düşürmesi için il iç verilmemesi hakkında 

emirler çıkmıştır. 1254 (1838). 
12 -Meclisi Umuru Sıhhiye, Meclisi Tahaffuz teşekkül etmiş ve ka­

rantina nizamatiyle ve sair sıhhl ve tıbbi mesai! ile iştigal olunmuştur 1254 
(1838). 

13 -Tıbbi birçok layihalar ve kararlar ve sad hastalıklar için nizam­
name mahiyetinde risale neşrolunmuştur. V e saire. 

TANZİMATIAN SONRA 

ı - Askerlerin sıhhi muayeneleri umumi bir nizarn altına alınmıştır. 
2 - imparatorluk teşkilatı sıhhiyesi geni~letilmiş ve memleket ve 

ordular te~kilatı sıhhiyesinin tamamlanmasına çalışılmış, tıbbi ve sıhhi ka­
nunlar esaslı bir surette tanzim olunmuştur. 

3-Karantina için beynelmilel girişilen taahhütler yerine getirilmiştir. 
4 - La.zarato denilen tahaffuzhaneler imparatorluğun heryerinde 

.açılmıştır. Lüzumu olmıyan yerler kapatılmıştır. 
5 - Rumeli orduları teşkilatı sıhhiyesine ehemmiyet verilmiştir. 
6 - Meclisi Tıbbiyel Umumiye teşekkül etmiştir. 1256 (1840) Reis 

Alıdülhak Molladır. ll azadan yedisi ecnebidir. 
7 - İmparatorluğun bazı mühim yerlerine gönderilen ve memleketi­

mizde yetişmiyen gayri müslim hekimler ehliyetlerini ispat etmeğe mecbur 
tutulmuşlardır. Bunların çoğu imtihancia muvaffak olamamışlardır ve 
şehadetnameleri dikkatle tetkik olunmuştur. 

8 - Tıbbiyenin inkişafı ilerlemiş ve noksanlarının tamamlanmasına 
çalışılmıştır. Programlar Avrupada yeni tedris usullerine tevfikan yapılmıştır. 

9 - Reaya çocukları tıbbiyeye rağbet göstermişlerdir. 
10 - Çiçekaşısı tatbikı nizarnname ve emirnamelerle mecbud tutul­

muştur. Aşıcılar yetiştirilmiştir. 

ll -V efeyat istatistiklerinin muntazam tutulmasına devam edilmiştir. 
12 - Tıbbiye talebesinden Viyanacia doktora imtihanına gidenler 

muvaffak olmuşlardır. Tetkik ve ihtisaslarını ikmal için Avrupaya gidenler 
artmıştır. 



Osmanlı to.babeti ve Tanzimat 959 

13 - Ecnebi hekimlerden Türk hizmetine alınaıılar vardır. 
14 - Türk hekimlerinin ilk tıp akademisi mahiyetinde Cemiyeti 

Tıbbiyei Osmaniye açılmış, türkçe tıp tedrisi üzerine muvaffak olmuş, lugat 
ve türkçe tıbbi eserler bastırılmıştır. 1278 (1862). 

15- Tıbbi mecmualar neşrolunmağa başlamıştır. Bunlardan Vakayü 
Tıbbiye en eskisidir. 

16- 1281 (1864) de tıp tedrisatı türkçeleşmiştir. 1290 ( 1873) da 
Meldebi Tıbbiyei Mülkiye açılmıştır. Ve saire . 

• 
BULASA 

Türkiyede XIX. uncu asırda tıp aleminde garplileşme cereyanı daha 
XVIII. inci asırda tercüme devriyle başlamıştır. Bu faaliyet XIX. uncu asır · 
başında da devam eder. 

Memleketin teşkilatı sıhhiyesi ve tıp tedrisatına ve tıbbi eseriere ve­
rilen ehemmiyet Tanzimattan çok evvel başlamıştır. Tanzimatta ve sonra 
Osmanlı Türk tababeti şüphesiz çok inkişafa mazhar olmuştur. Fakat bu 
.daha evvel başlıyan tıbbi teşkilat artık tamamen yoluna girmiştir. Tanzi­
matın Osmanlı tababetine tesiri kanunlaşma ile olmuştur. Tıbbi kararlar 
daha evvel yazılmış layİhalarda görülür. Fakat bilhassa tıbbi kanun ve ni­
zamnamelere Tanzimattan sonra tesadüf olunur. Yine bu nizamnamelerle 
çiçekaşısı tatbikı ilk defa bizde mecburi tatbika başlanmıştır. Bu kanunlar 
.zaman zaman değişticilmiş ve tevsi olunmuş ve daha mükemmelleştirilmiştir. 

Tanzimat daha Avrupa! ve sistematik bir şekilde Türk tababetinin 
XIX. uncu asrın son nısfındaki inkişafında oynadığı mühim rollerden biri 
de tababetin tamamen milli bir dil ve çerçeve içinde ilerlemesidir. 

Nitekim Tanzimat memlekette yetişmiş birçok hekim bulmuştur. 
Bunlardan ilk çıkanlardan Fuat Paşa Tanzimatta mühim hizmetler etmiş 
ve bilahare sadrazam olmuş. İlk tıbbi hizmeti mektepten çıkınca Rumelide 
görmüş ve siyasete intisabı Babıali tercüme odasına girmesiyle başlamıştır. 

Tanzimat Türkiyede inkişafı mesut bir safhaya girmiş, esaslı tıbbi ve 
sıhhi bir teşkilat ile karşılaşmıştır. 

Tanzimat ilan olunmasaydı tababetimiz bu inkişafında devam ede­
cekti. Fakat ilanı bu tam inkişaf üzerinde bulunan bu teşkilatı çok ileri gö­
türmekte amil olmuştur. 

Türkiye Cümhuriyetinin Türk tababetine tesiri Tanzimatın tesicinden 
daha arneli ve daha seri olmuştur. Bunda yeni inkişafa başlıyan Türk Dev­
leri~in esaslı ve seri adımlar atması mecburiyeti amil olmuştur. 



960 Tanzimat 

Cümhuriyet devri tababet siyasetimizin bir benzerine pek yakın tarih­
lerimizde bile tesadüf edemiyoruz. Cümhuriyet devrinde daha çok arneli ve 
daha çabuk verimli olmak üzere isabetli adımlarla daha seri ilerlenmiştir. 

XIX. uncu asırda tababetimiz tamamiyle Avrupaya dönmüş ve Avru­
panın ulfun ve fünunu bize tamamiyle girmiştir. Fakat ilmt temaslarını~ 
daha geç başlamış, her nekadar Avrupadan zaman zaman ve muvakkat 
olarak getirilen mütehassıslar gayret sarfetmişler ve Türkler de azami 
dikkat sarf etmekle beraber bu yavaş bir surette inkişafa müncer olmuştur. 

Türkiye Cümhuriyetimizin tababet siyasetine verdiği ehemmıyet ve 
bunun tatbikatındaki muvaffakıyet hiçbir eski devide kıyas olunınıyacak · 
kadar kuvvetli ve ehemmiyetlidir . 

• 



·' 



\ '\., 



·• 





Bu bahse ait vesikalardao birkaçı 

1253 ( 1837) te tıphanenin Galata.sa.ı:aya nakli kararı üzerine orada yapılacak tadilat ve 
ilavclerin lüzumunu bildiren taktir (Reisi etibba Ahmet Necip mührile. Bı4vekalet 

arşivi. Trp d. No. 534) 

6 ı 



Topkapı Sarayında sahilde açılan eerrahlıane (TıphlUle binasından ayrıkhktan soru-a) 1831 

1838 Galatasarayda Maıhmut II tarafından Mektobi Tıbbiyenin yeniden küşadı günü avdeti 
(Şair AbdüLl:ıak Harnit K.) 



1243 (1827) 

Muallimi evvel Dr. Bemard 
(1839 - 1844) 

senesi Tıphane ve Ccrrahhaneye 
ait h.ir ves.ika 
(Başvekıllet arşiıvi eski up d.) 

Me.ktebi Tıbbiyei Adliye hocalan 1256 (1840) 
(Başvekıllet Maarif d. No. 4020) 



Mekıebi Tıbbiyc: kiitüpanesi mühürleri 
(T. T . E. K.) 

Galatasaray Tıbbiye binaları planı 

(Dr. Hayrullab Ef. tarafından çizilinişıir) 

Mckıebi Tıbbiyei Adiiye hocaları ve bazı 

ı.evaun meclisi ubbiyei sıbbiyeye oamı.et 

gösterilmesi (Başvekaleı arşivi np d. 
No. 1214) 

Sultan Mecidin ubbiye imtihanıodan avdeti 
(Kapıda Abdülhak Molla ve Bernard se~yor) 

T. T. E. K. 



~ lf ~ ~ /P .:; ... H., <..'ı. (_,.JJ ~ ._j LJ ,~ 

;.1/rYJD* ,PJ~ / (:: .. 

(~!/;tt' ~,(1/c.lj? ~/?~ 

~ .. ;...,r...-?~ n&-........ ~ 

~~ 

c-;"'7~~~ 
1~~~~ 

~71~ 

Hayrulla1ı Efendi reçete dekerinden bir sa.hlfe, latince reçete ömeği görülmektedir. 

1866 da Galatasarayda topianan Karantine konferacsı. Ortada ·oturan fesli zat 
kongre reisi Hek.im'başr Salih E.fendidir. (T. T. E. K.) 



CeıWyeti Tıbbiyei Osmaniyenin ilk içtimalarına ait bir vesika ve azanın imzaları 
(Tıp Tarihi Enstitüsü müzesi)