PAX OTTOMANA 
STUDIES IN MEMORIAM 

PROF. DR. NEJAT GOYI1NC 

Edited by 
KEMAL c;ic;EK 

SOTA-YENt~ 
Haarlem - Ankara 2001 



Cataloging-in-Publication Data 
<;i~ek, Kemal 

Pax:Ottomana: Studies in Memoriam Prof. Dr. Nejat Goylin~ 

Includes bibliographical references (p.) and index. 

ISBN 90-804409-6-5 (Netherlands) 
ISBN 975-6782-32-3 (Turkey) 

1. Turkey - Ottoman Empire - History - Nejat Goylin~. 

2. Title 

Publishers 

STICHTING SOTA 
Postbus 9642 

2003 LP Haarlem 
NETHERLANDS 

Telephone I Fax: +31 23 529 28 83 
e-mail: <Sora@waoadoo.nl> 

www.rurkiye.net/sowsoca.html > 

-·. ~ . 

ISBN 90-804409-6-5 
@Copyright 2001, SOTA I Yeni Tiitkiye 

YENiTORKiYE 
Abdulbh Cevder Sok. 33 I 7 

<;ankaya • Ankara I TURKEY 
Telephone: +90 312 442 62 42 

Fax: +90 312 442 62 52 
e-mail: ytder@cr.net 

www.yenirurkiye.com 

Research Centre for Turkesran, A.zerbaijan, Crimea, Caucasus, and Siberia 
Yeni TUrkiye Research and Publishing Center 

All rights reserved. No parrs of this book may be produced or cro.ns'micced in any form or by any 
means, electronic, mechanical, photocopying, recording ·or otherwise, without rh~ prior wrinen 
permission of the publishers. 

BUtiin haklan sakhd1r. SOTA Vak:fm..n ve Ye.ni Tiirkiye Medya Hizmet!eri'nin miisaadesi olmadan 
camamen veya ktsmen ikcibas edilemez.. 

B01Jk ctWtr by Hamza GO'R.BR 



SAUlltl KOCA 821 

TURKiYE SELQUKLU UQLARI 

SalimKOCA* 

"Eger Karamanogullan ve Tilrkmenler olmasaydt, 
giine§in battzgz yere kildar (Anadolu'yu) ahmla fignerdim." 

Gazan Han 

Tfuk ordulan, XI. yiizyJ..l i9nde Tfukli.igun ve Tfuk topluluk­
lannm kaderini belirleyen iki bi.iyiik zafer kazannu~lardrr. Bunlar" 
dan biri Dandanakan (1040), digeri Malazgirt zaferidir (1071). Danda­

nakan zaferi Tiirkliigun onilne isliim diinyaszm, Malazgirt zaferi de bii­

tiiniiyle Anadolu'yu a~mz§tzr.l 

Tfukmen (Oguz) ki.itleleri, nasli Dandanakan zaferinden son­
ra bir sel halinde islam i.ilkelerine yaylid.llarsa, ayru ~ekilde Malaz­
girt zaferinden sonra da b.plo. birbirini izleyen dalgalar halinde bo­
ltik boli.ik Anadolu'ya akarak, burada kendi hayat tarzlanna uy­
gun bulduklan sahalara yerle~mi~lerdir. Onlar, yerle~mek ic;in ge­
nellikle alo.n geleneklerini sfudi.irebilecekleri SllUI boylanru ve bu 
sahalann geni~ ufuklu hili havasuu tercih etmi~lerdir. Bunun tabu 
sonucu olarak da, Anadolu' da kurulan Ti.irk devletlerinin ve ozel­
likle bunlardan Tiirkiye Sel~uklu Devleti'nin sllUilannda Tfukmen 
ki.itlelerinin toplandl8J. ve bu kiitlelerin gaza ve alo.n faaliyetlerinde 
bulundugu bir<;ok "u{' (szmr) bolgesi olu~m~tur. U<;larda topla­
nan bu kiitleler, devrin kaynaklannda genellikle "Etrtik-i U{' (U~ 

Tiirkleri) veya "Tiirkmenii'l-U~" (U~ Tiirkmeni) adlyla ~b.r. Za-

(*J Prof. Dr., Gnzi Gniversilesi, Fen-Edebiynt Fakiiltesi Ogrelim Gyesi, TGRI<iYE 
(1) G~ bilgi iljin bkz. S. Koca, Dnndnnnknn'dnn Mnlnzgirt'e, Giresun 1997. 



822 PAX OTIOMANA 

man zaman Anadolu'ya gelen Tfukmen kiitleleri de, Sel9Jklu Sul­
tanlan tarafffidan genellikle smrr boylanna yerle~tirilerek, uc;Iarm 
saylSl ve niifusu gittikc;e artmlrru~br. Bu suretle, hem Tiirkmenle­
rin iilkede kan~lkhl< c;Ikarmalan onlenmi~, hem de devletin smrrla­
nru dii~mana kar~I daima koruyacak hazrr bir kuvvet kazanlimi~­
tJ.r.2 Daha da onemlisi, uc;lann hemen yaru ba~mda bulunan ve he-. 
niiz almarnami~ clan Bizans topraklar1 ic;in, ayru zamanda gelecek­
teki Tiirkle§tirmenin ze~ ve ~artlan da olu~turulmu~tur. 

Uc;larda toplanan Tiirkmen kiitleleri, genellikle boy diizeni 
ic;inde "konar-go~er" bir hayat ya§Iyorlar ve biiyiik siiriiler halinde 
hayvan besliyorlardi. Bu hayvanlardan koyun ve kec;i birinci srray1 
ahyordu. Baz1 konar-goc;erlerin kiic;iik miktarda da olsa, at, stgrr ve 
deve siiriileri vardi. Ba§hca ge9Jn kaynaklarrm, bu siiriilerden elde 
ettikleri iiriinler olU§turmaktaydi. Aynca onlar hall, kilim doku­
makta, kereste iiretmekte ve satmaktaydllar. Kl.§hk konaklarmda, 
ihtiyac;lanru kar§llayacak kadar tarnn da yapmaktaydllar. ihtiyac;­
lart clan diger iiriinleri ve e§yalan ise, §ehir pazarlarmda kendi 
iiriinleriyle "degi§-toku§" yaparak saghyorlardi. Devlete clan vergi 
yukiimlilliiklerini de, nakdl degil, ayru olarak, yani mallarmm bir 
ktsmrm vermek suretiyle yerine getirmekteydiler.3 

Tiirkmen kiitleleri, hic;bir zaman belirli smrrlar ic;inde kaiJJ:u­
yorlardi; siirillerine yeni otlaklar bulabilmek ve daha iyi ekonom.i..\<. 
imkanlara sahip olabilmek ic;in, slk sik smrrlan a~tyorlar ve bu ara­
da bazen yagmah aktnlarda bulunuyorlardt.4 Bu aktnlarm sonunda 
da, c;ok miktarda ganimet ve esirle geri doniiyorlardi.S Ozellikle, 
"Turk alp-erenleri" ve "is lam sufileri" (§eyh, abdal, baba) tarafmdan ye­
niden canlandmlan gaza ve akzn ruhu ile Tiirkmenlerin ganimet (do­
yumluk) elde etme arzusu, bu faaliyetleri devamll hale getiriyordu. 

Uc;lardaki hayat, "kz§lak" (kz§tn ge~rildigi yer) ve "yaylak/yay-
la" (yazm ge~irildigi yer) arasmda diizenli gidip gelme §eklinde gec;­

(2) F. 5iimer, "Anadolu'da Mogollar", Sel~uklu Ar~lmnalaTI Dergisi, 1, (1970). s. 4. 
(3) 5. Koca, ''Tii.rkiye Sel<;Ul<Julannda Ekonomi.k Politika", Erdem, 8/23, (1996), s. 472, 480. 
(4) P. Wittek, Men/eye Beyligi, Ankara 1986, s. 3 vd.; H. Akm, 1\ydmogullan Tan11i, Ankara 

1968, s. 2; 5. Vryonis, "Nomadization and Islamization in Asia Minor", 11Je Dumbarton Oaks 
Center for Byz;~ntine Studies (1975), s. 44-58. · 

(5) Ti!rkmenler, akm s1tasmda elde ettikleri esirleri Mls1r ve Suriye gibi lslAm iilkelerine 
sata.rak, buytik gelirler elde etmekteydiler. 



SALiM KOCA 823 

mekteydi. Konar-go~erler, kt~laklanru genellikle vadi yataklan, de­
re6 ve orman kenarlan gibi kan az tu tan, soguktan ve tipiden koru­

nakh yerlerden se<;mekteydiler. Onlar, zamanla la.~hk konaklann­
da pabit .konutlar yaparak, bu yerlerde kendi koylerini kurmu~lar­
drr. Bu koyler de, genellikle, kurucu boylann ve beylerin adlanyla 

aruJnu~t:Lr.7 Konar-go~erlerin yaylalan ise, genellikle yiiksek dagla­
nn-kuzey yama9annda bulunmaktaych. En az 1500 metre yiiksek­
lilde clan yaylalar, yazm daha serin ge<;mekteydi. Ustelik bu yer­

lerdeki otlar ve sular da hi~ kurumamaktaych. 

Konar-go~erlerin evi ~achrlardan ibaretti. "alaczk" achyla aru­
lan ~achrlar, go~ebenin canh ve hareketli hayat tarzma gore diizen­
lenmekteyd.i. Bu ~achrlar, soguga, yagmura, tipiye ve s1caga kar~1 
son derece dayarukhychlar. Kadm ve ~ocuklar dahil biitiin kiitle 
adeta ~la hayah ya~Iyordu. Kiitlenin tamamrna yakm klsrm aili 
ve silahhych. Her Tiirkmen bir sava~9ych.S Ozellikle, sava~a ve 
beklenilmeyen basklnlara kar~1 her an hazrr durumdaych. · 

Tiirk toplumunun en dinamik ve en hareketli unsuru clan 
Tiirkmenler, Orta Asya' dan getirdikleri bagmtslZ boy te~kilatlarrm 
biitiiniiyle koruyorlard.t. Her boyun ba~mda hirer "boy bet;i" (il be­
yi) bulunuyordu.9 Boy beyleri de "u~ beyleri"ne baghych. U~ beyle­
ri ise, merkezi idarenin temsilcisi clan "u~ bet;lerbet;i"nin (melikii'l­
umera) emri alhnda olmakla birlikteto hareketlerinde ve faaliyetle­
rinde tamamen serbesttiler. 

(6) uDerebey" st)zfi, biiyiik bir ihtimalle Sel~u devrinden kalma bir deyimdir. Bu de­
yim, Fazs.;a "derre" (dere, t;ay, akar su) ile Tiilk~ "bey" kelimelerinin birl~mesiyle olu~~tur. 
Oyle anl~yor ki, dere kenannda ~~ ge9fen oymagm b~mdaki beye "derebey" d~tir. 
Bu sozfin, Bab dillerindeki "feodal" kelimesinin ~gt olarak kullarulmast, hi~ de isabetli ol· 
m~br. Zira,Tiirk derebeylerinin ne ~atolan, ne de biiyiik topraklan ve ~~anlan varch. 

(7) Bu hususta Osmanh ~iv belgelerine dayarulara.k yap~ bir toponomi ara~brmast· 
na gore, XVI. yii.zyuda Anadolu' da Ogu.zlann boy ad.lanru ta~tyan 890 kadar koy tespit olun· 
m~tur. Bunlann bir~ogu bugiin de ayru ad.lar ile varhklannt koruma.ktadular (F. Siimer, 
Ogtalar, Ankara 1972, s. 211-215, 461; S. J<oca, a.g,e., s. 153). 

(8) ibn Bibi, el-Eviimirii'l Alii'iyye, bpkt basim, Ankara 1956, s. 502 vd.; trc. Ankara 1996, 
IJ, s.51 vd. 

(9) XII. yiizylla ail bir Hac;h yazaruun eserinde Tiirkmenlerin bu yiizylldaki hayatlan ~y­
le tasvi.r e~tir: NTiirkler ve Tilrkmenler aym soydandrr. Hayt~anlanm ollahnadtk hi~bir memlw! 
kalmamrihr. Bir yerden baika bir yere gopnek isledikleri VJman, aileler birlikle IJareke! ediyorlar; okra· 
bnlan olan bir bey in idareshtde bulmwyorlnr ve omm emirlerine it ant ediyorlardr. Go~leri, at, koyun, sr· 
gtr, serve/ ve IJizmet~ileriyle birlikle oluyordu. C:ift~lik yapmryorlar; bilt/111 ilrtiya~/anm, Jrayt~attlammr 
ve iiriinlerinin degi$·10kll$llndan sagftyorlardr. Bir yerde bulunduklan ve otlaklara ihtiyaf duyduklan 
zamnn, en aktlltlanm (beylerini) hiiktlmdara giittderip, bir otlak veya biilge alryorlar ve bu anl~madatt 
sonra oraya giifiiyorlardrw. (0. Turan, Selprklular Zamamnda Tilrkiyt, lstnnbu/1971, s. 78). 

(10) Miineccirnb~r Tarihi, Terciiman 1001 Temel Eser, s. 55. 



824 PAX OTIOMANA 

U~ beyleri, genellikle Bizanshlar, Ha~hlar, iznik Rumlan, 
Trabzon Rumlan ve Enneniler gibi Sel<;Uklulara kom~;u devletler 
ve topluklular iizerine devamh akmlar diizenliyorlarru. Boylece 
onlar, hem Sel<;Uklu srmrlanru koruyorlar, hem de Sel<;Uklu ordu­
lanna lalavuzluk ediyorlarru. Daha da onemlisi Sel<;Uklu ordulan­
run yollan iizerindeki engelleri kaldmyorlar ve fetihlere uygun ze­
min hazrrhyorlarru. Mesela, Sultan I. izzedd'in Ketjlcavus Sivas'ta Si­
nap seferinin hazrrhklanru yaparken, kuzet; u~ bet;leri, bir baskm ha­
reketi sonucunda Trabzon Rum Krah Kyr Alexios'u ele ge~ip Sul­
tana teslim etmek suretiyle, Sinop'un fethini biiyiik ol<;iide kolay­
la§hrnu§lardrr.n 

Bilindigi gibi, Anadolu' da ilk u~ te~k:ilab, Tiirkmen beylerin­
den Dani~mend Taylu'nun oglu Giimii~-tekin Ahmed Giiz'i tarafmdan 
fethedilen ve Anadolu'nun ikinci kap1s1 durumundaki Sivas ~eh­
rinde kurulmu§tur.l2 Bu te§kilat Giimii§-tekin Ahmed Gazf'nin Kl­
zdrrmak, Ye§ihrmak ve Frrat havzasmda yapbgt geni§ fetihlerle To­
kat, Niksar, Turhal, <;orum, Amasya ve Malatya gibi §ehirleri de i9fle 
alarak, bir hayli geni§lemi§tir.l3 

Giimii§-tekin Ahmed Gazr, kuzeyde Trabzon Rumlan, gii­
neyde de Ermeniler ve Ha~arla devamh miicadele ederek, Ana­
dolu'nun fethinde ve Tiirk vataru haline gelmesinde ba~hca rol oy­
n~trr. Anadolu Tiirk toplumunu derinden etkilemi§ olan Gii­
mii§-tekin Ahmed Gazi ile arkada§lanrun gaza ve akm faaliyetleri, 
halkm hahzasmdan silinmerni§, daha sonra "Dani~mend-niime" 
aruyla arulan bir destana konu olmu§tur.l4 

(11) S. Koca, Sultnul.lz:zeddiu Keyknvus, Ankara 1997, s. 30 vd. Tiitkmenlerin Tiitkiye Sel­
~u Devleti'nde askeri gti~ olarak rollerine dair bk. A. Bombao, "The Army of the Saljuqs of 
Rum", Amrnli dil Instituto Orimtnlide, Napoli 1978, s. 346-348. 

(12) t, Melikoff, "Gazi Melik D~mend et la Conquele de Si vas", Sel~uklu AraillmJnlart 
Dergisi (1975), s. 187-195. Destanda, Giimii~-tekin Ahmed Gw~nin Sivas'1 ele ge9fmesi ve bu 
~ehri gaza ve akm faaliyeUerinin iissii haline getirmesi ~oyle anla~br. "<;iirlkim sabah ol­
du ... lslilm ~erisi atlanch ... Andan Sultan Turasan ile Melik D~end silvar olup revane ol­
chlar. Elbis suyma degin geldiler ... tslam ~erisi geliib ol su kenannda konchliU', ol gec:e anda 
karar klldllar. <;iin subh-i sachk eser kllch ... Melik D~mend ve Sultan Turasan ve baki Ga­
ziler aUanub biraz ilerii yiiriidiler, Si vas' a erdiler. Gordiler kim ol kat' e harab olmt§. (Melik Dn­
ui~mend) anda buyurch: -Bu Sivns kal'esin ynpalwu ki, biziim nwgumuz, yiyecegimiz knmu b11 
kal'ede olo, biz vnrnlum ol elleri gorlib yine bmrdn gelelrlm, bu kn/'e bizirn olswr, dedi. Dahi yaranlar 
maslaha t gordiler, ol kal' ei imaret kllchlar". 

(13) 0. Turan, n.g.e., s. 132-146. 
(14) Bkz. $. Akkaya, Kiflib-1 Melik Dani~meud Gazi: Eiue Tiirkische Hislorisdrer Heldenrommr 

aus derMille des 13. Jahrhunderts, Ankara 1954. 

.. 



SALlM KOCA 825 

Dani~mendli Beyleri, w; te~kilatlanru sonuna kadar koru­

mu~iar; gaza ve akm faaliyetlerine de biiyiik bir gayretle devam et­

~~lerdir. Tiirkiye Sel~u Sultaru Il. Kzltf Arslan, Dani~mendlile­
pn Sivas ~ubesine son verince (1175), Yagz-basan ogullarmdan Bed­
reddin Yusuf, Zahtreddin ili ve Muzafferiiddin Mahmud karde~leri ba­
h w;lanna sevk ederek, onlann gaza ve akm faaliyetlerindeki tecrii­

belerinden yararlanmak istem.i§tir. Fakat Dani~mendli Beyleri, ga­

za ve akm faaliyetinde kendi bolgelerinde gosterdikleri ba§anyt, 

bah u~lannda gosterememi§lerdir. Daha dogrusu onlar, bir siire 

sonra Sel~u Sultaruanrun taht kavgalanna kan~rm§lar ve bu 
yii.zden bolgeden aynlarak, merkezf idarede gorev alrm~lardu.ts 

Anadolu' da en ge~ ve en biiyiik U!¥ te~kilah, Tiirkiye Sel­

~u Devleti'nin Bizans, Trabzon Rumlarz ve Erme)tiler ile olan smu­

lannda te§ekkiil etmi§tir. Bunlar "bah, kuzey ve gii.ne-tj ttflan" idi. Ba­

h uc;lan, eski Tiirk devletlerinin yap1smdaki ikili sisteme uygun ~e­
kilde, "sag ve sol" olmak iizere iki "~ol" halinde kurulmu§tur. "Sag 
kol"un merkezi Kastamonu, "sol kol"un merkezi ise Ankara idi. Bun­

lardan birinci kolun ba~mda "Sag Kol Uf Bet;lerbe-t;i", ikinci kolun 

ba§mda da "Sol Kol Uf Bet;lerbetji" unvaruyla arulan birer bey bulu­
nuyordu.t6 

Ul¥ Beylerbeyleri, Tiirkiye Sel~¥uklu Sultanlarmdan aldlklan 

izinle zaman zaman yeni yerler fethetm.ek suretiyle topraklanru ve 

hakimiyet sahalarm1 geni§letebilmekteydiler. Uc; topraklannm ger­

~¥ek sahipleri Uc; Beyleri ve Beylerbeyleri olmasma ragmen, bu sa­
halardaki siyasi hii.kiimranhk hakkl hukuken Tfuk.iye Selc;uklu Sul­

tanlanna aitti. Ba§ka bir ifade ile soylemek gerekirse, bu sahalar si­

yasi _bakundan Tiirkiye Sel~u Devleti'nin topraklan sayilmak­

tayd!. Bu duruma gore, uc;Iardaki §ehirlerin kad!srm merkezi ikti­

dar tayirt etm.ekteydi. Bu bolgelerde kullarulan paralar ise, yirte 

Tiirkiye Sel~u Sultanlanrun adma bastlmaktayd!. Camilerde 

(15) Dani~mendli beyleri, lstanbul'da siirgiinde bulunan Gtyaseddin Keyhiisrev'i 1205 yt­
lmda tekrar tahta ~lardu. Bu hizmete ~thk Keyhusrev de, Zahireddrn ill' ye "Pervii­
ned/ik" (Pervdnegi) gorevini v~ti.r. Sultarun, diger D~mendli beylerine hangi gorevleri 
verildigi bilinmemektedir. 

(16) Tii:rkiye Sel~u Devleti'nde u~ beylerbeyinden b~ka bir de merkez beylerbeyi var· 
d1 ki, bu beylerbeyi seferlerde ve sava~larda Sel~u ordusuna komuta etmekteydi. 



826 PAX OTIOMANA 

okunan hutb~}erde de, Tiirkiye Selc;uklu Sultanlar1.11lll ad.l zikredil­
mekteycli. Ote yandan, U~ Beyleri ve Beylerbeyleri, sefer ve sava~ 
zamanlannda emirlerindeki kuvvetlerle Selc;uklu merkezf ordusu­
na kab.larak, Tiirkiye Selc;uklu Devletine kax~1 gorev ve yiikiimlii­
liiklerini yerine getirmekteydiler.17 Daha dogrusu onlar, sadece se­
fer ve sava!? zamanlaxmda degil, sair zamanlarda da adeta Sel~­
lu ordusunun oncii kuvveti gorevini iistlenerek, Anadolu' da Sel­
c;uklu hakimiyetinin yayllinasmda ve ge~lemesinde ba~hca rol 
oynuyorlard.l. 

XIII. yiizyi.hn ba~laxmda bah u9axmdaki sag kolun ba~mda 
beylerbeyi (melikii.'l-il.mera) olarak Hil.sameddin (:oban, sol kolun ba­
~mda da Set;feddzn Kzzzl bulunuyordu. Bunlardan Hiisameddfn <;o­
ban "sag kol"un merkezi olan Kastamonu'da, Seyfeddin K1Z1l da 
"sol kol"un merkezi olan Ankaxa'da oturuyordu. Bu srrada Kasta­
monu ve Ankara ~evresi Tiirkmenlerin en yogun ~ekilde topl~ 
olduklan yorelerin ba~mda geliyordu. 

"Sag Kol U~ Beylerbeyligi" Hiisameddfn <;ob an' dan soma 
ogullaxma intikal etmi~tir. Daha dogrusu, Hiisameddfn <;oban' dan 
soma ogullan, babalaxmm hakim.iyet sahasmda kencli beyliklerini 
olu~turmu~lardrr.lB Fakat, "Sol Kol U~ Beylerbeyligi" Seyfeddfn Kl­
zu' dan soma kendi ogullarma degil, Selc;uklu veziri Fahreddfn 
Ali'nin (Sahib Ata) oguilarma ge~~tir.19 Boylece, Seyfeddfn Kl­
zll'dan soma "sol kol"un merkezi Ankara'dan Afyonkarahisar'a 
nakledilmi~tir. Germiyanogullanyla birlikte de, "sol kol"un merke­
zi Kil.tahya olmu~tur.2o 

XIIT. yiizyllda Bah u9axmm sol kolu, Ankara' dan Goller bol­
gesine, Eski!?ehir ve Afyonkaxahisar' dan da Denizli ve Uluborlu'ya 
kadar uzanan ge~ bir sahayt kaplamaktayd.l. Afyonkaxahisar ve 
Kiitahya §ehirleri de, bah u9axmm merkezi olarak, biitiin bu geni~ 
sahayt kontr<?l edebilecek bir konumda idi. 

(17) lbn Bibi, 1956, s. 138; 1996, I, s. 159. 
(18) Yaz1ozade Ali, Teviirih·i Al·i Selp1k, Histoire des Seldjoucides d'Asie Mineure, IV, ~r Th 

Houtsma, Leiden 1902, s. 321. 
(19) Aksarayi, Milsfimerd/11'1-Alzbiir, ~r. 0. Turan, Ankara 1944, s. 74; trc. M. OztW:k, An­

kara 2000, s. 56. 
(20) Bu demiklik. Osmanh devrinde de ayru ~ekilde olm~tur. Osmanh Devletinde, Ana­

dolu Beylerbeyliginin merkezi Once Ankara iken, daha sonra bu merkez Kiitahya ~ehrine nak­
lediJtn4tir. 



SALiM KOCA 827 

XIII. yiizyilln ikinci yansmdan soma bah uc;lanndaki durum 
~u idi: Mogol isti.las1, Anadolu'ya pek ~ok Tiirkmen kiitlesi si.innii~ 
buhmuyordu. Bu kiitleler, daha once Anadolu'ya gelen Tiirkmen 

kiitJeleri. gibi, genellikle, kendilerine biiyiik hareket serbestligi ve 
emniyet imkaru saglayan bati uc;Iannda toplaruiU§lardl. Bunlar, bir 
cografya eserinde toplam "230 bin 9ad1rl1k" biiyiik bir kiitle olarak 
belirtilmi~fu.21 Bugiinkii say1 ile belirtmemiz gerekirs.e, bu, hi<; §iip­
hesiz 1,5 veya 2 milyon niifus demektir. Bu kadar kalabahk kiitle­
nin ge!;imi i<;irl bah u<;Ian kafi gelmemekteydi. Yer ve otlak darh­
gmdan do1aJ1 sikmh ~ekilmekteydi. Bu ~den Tiirkmenler, bahya 
dogru Bizans topraklannda gittik<;e yaJ1lmaya ba~ladllar. Bu srra­
da Bizans' a ait olan .Bah Anadolu topraklan Tiirkmenler i<;in yayli­
maya a<;Ik ve miisait bir saha durumunda idi. Zira, ~izans 1mpara­
torlugunun smrrlannda:ki savunma sistemi tamamen <;Cikmii~ bu­
lunuyordu. {Jstelik 1mparatorluk, Anadolu' daki topniklarmi sa­
vunmak i<;in ne askerf, ne de malf im:kanlara sahipti. Ozellikle st­
mrlari koruyan "Akritoi"'birlikleri iicretlerini alamachldan i<;in <;ok­
tan <_;ekip gitmi~lerdi.22 Tiirkmerilere kar~1, kale ve surlarla korunan 

~ehirlerin ch§mda hic;bir yer direnmeye kadir .degildi. Ac;ll< sahalar­
daki cfueni§ ise son derece. zaylfh veya yoktu. Klsaca soylememiz 

gerekirse, smrrlan ·a~arak Bah Anadolu'ya dalan Tiirkmenlerin 
aklnlaruu geri piiskiirtmeye, arbk Bizans'm giicii yetmiyordu. De­
yim yerindeyse, 'Bah Anadolu, adeta Tilikmenlerin yayilmalarma 
veyagma akmlanna terk e~ bir iilke durumundaydl.23 

XIII. yiizyilln ikinci yans1 i<;inde bah uc;lanndan ozellikle, 
· Denizli ve 9evresinde Tiirkmen Beyi Mehmed Gaz'i ve arkada§lan, Afi;on­

karahisar 9evresinde de Sahib Ata C?gullan faaliyet goste.rmi§lerdir. Sa­
hib Ata ogullanndan Hasan ve Hiiseyin karde~lerin KaramaiJ.oguila­
n ile girdikleri i<; mucadelede hayatlaruu kaybetmelerinden .soma 
.bah u<;Ian, Malatya bolgesinden Kiitahya 9evresine ge~ olan Ger­

m~yanogullarmm eline ge<;mi;;fu.24 
(2~) Cl. .Cahen, Turco-By~ntina,et Oriens Christia11us, London 1974, s. 42, 44, 48; 0., Turan, 

a.g.e., s. 507 . 
. (22) G .. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, Trc. F. I~Iltan, Ankara 1986, s. 453. 
,(23) G~ bilgi ir;in bkz. S. Vry,orus, a.g.m., s. 44-58. 
(24) S. Koca, Anadolu'Tiirk.Beylikleri Tarihi, Trabzon 2001, s. 75. 



828 PAX OTIOMANA 

Ban u<;_l_annda en btiyiik fetih faaliyeti, Germiyanogullan ta­
rafmdan gerc;eklegtirilmigtir. Germiyanogullarz, emirlerindeki Aydz­
nogullan, Saruhanogullan, Karasiogullarz ve Mente?eogullan be1;leri va­

sttastyla Ege ve Marmara bOlgesinin tamamuu, Akdeniz bolgesinin 

de bir la.suuru denizlere kadar ac;arak, Ban Anandolu'nun fethini 

ve Ttirkle~mesini btiyiik 6l<;tide tamamlami~lardrr. Bizans'm elinde 

ise, sadece hnik, izmit, Bursa, Sardes, Ala?ehir, Manisa gibi mtistah­

kem yerler ile Karadeniz Ereglisi, For;a ve izmir gibi liman gehirleri 
kalrmghr.25 Ostelik bu gehirlerin de, Bizans ile karadan hic;bir bag­

lanhsi kalmarrughr. 

Kastamonu' dan Samsun' a kadar olan Karadeniz bolgesinde 

ise, "kuze1; ur;lan" olu~mu~tur. Selc;uklu devri kaynaklannda k~ey 

uc;lanrun merkezi ve burada faaliyet gosteren beyler hakkmda bil­

gi bulunmamaktadrr. Yalruz bu bolgeye, Oguzlann <;epni boyuna 

mensup kalabal..tk bir Ttirkmen ktitlesi gelip yerle~rni~fu.26 <;epni 

oymaklan da gittik<;e doguya dogru yayliarak, Trabzon'a kadar bti­

tiin Karadeniz bolgesini kaplarru~lardrr.27 Bu durum bir Bizans 

kaynagmda, "Erzincan'dan Amasra'ya kadar biitiin sahil bolgeleri <;ep­
nilerin elinde bulunuyordu"28 ~eklinde bir ifade ile belirtilmi~tir. 

Aynca, XIII. ytizylida Kmm (Sugdak ile Sinop) ile Anadolu 

arasmda igleyen ti.caret yolu vasttastyla Karadeniz'in kuzeyindeki 

bozla.rlardan Karadeniz bolgesine c;ok miktarda Klp<;ak Ttirkii ge­

lip yerle~mi~tir. Anadolu' daki ~iveler (agzz) iizerinde yaplian bir 

ara~trrmada, Selc;uklu devrinde Karadeniz bolgesine gelip yerle~­

rni~ olan Klp<;ak Ttirklerinin hala eski dil ozelliklerini koruduklar1 
tespit edilmi~tir.29 

Ban ve Orta Karadeniz'e kuvvetlice yerle~mi~ olan <;epniler, 

Selc;uklu topraklarm1 devamh Trabzon Rum Devleti aleyhine ge­

{25) G. Ostrogorsky, n.g.e., s. 454; P. Wittek. n.g.e., s. 17. 
{26) Orta ve Do~ Karadeniz btilgesine sadece c;epniler degil, Yiiregir, Alayundlu ve Doger 

gibi Oguz boylan da yerl~tir. (M.H. Bostatz XV. ve XVI, Yiizyzllardn Knrndeniz Sahil Smrcnk­
lamzda Tiirkmenler, Yonikler ve Tilrkmenler, Tarsus 2000, s. 51, 53). 

{27) F. K<lprillii, "Ogtu: Etnolojisine Dair Tarihr Notlar'', Tiirkiyal Mecmuasr, I, (1925), s. 
206-209; F. Siliner, n.g.e., s. 36 vd.; F. Siimer, a.g.m., I, s. 46; Cahen 1971: m, 157 vd .. 

{28) 0. Turan, a.g.e., s. 512 vd. 
{29) Z. Korkmaz, "Barbn ve Yoresi A~lan O'zerine", Tiirkoloji Dergisi, I, (1964), s. 103-141; 

"Barbn ve Yoresi A~armdald Leh~ Tabakala~mass", Tiirkoloji Dergisi, 11, (1965), s. 265-287. 



SALiM KOCA 829 

ni~lettikleri gibi, bolgedeki Sel<;uklu ~ehirlerini de Rum saldmlan­

na kar~1 ba~anyla koruyup savunmu~lardu. Tarihf kayttlara gore, 

Rumlar, 1276 yillnda Tiirkiye Sel<;uklu Devleti'nin ic;inde bulundu­

gu)~an~.tk durumdan faydalanarak, i<;i asker ve silah dolu gemiler­

le 'Sinop' a denizden saldrnru~lardt. Bolgeyi korumakla yiiktimlii 

sahil komutaru Taybuga'nm yardunma ko~an <;epniler, Rumlan 

puskiirterek, Sinop'u dii~man istilasmdan kurtarmt~lardu.3D 

Nigde, Eregli, Ermenek ve Karaman (Larende) gibi ~ehirlerde de 

Ermenilere kar~1 "giine1J. u9larz" kurulmu~tur. Gi.iney uc;lan bu ~e­

hirlerle smrrh olmaytp, bahda Antalya ve Isparta ~ehirlerine kadar 

uzanmaktaych. Giiney uc;larmda, Karamanogullan, E§refogullan, Ha­
m1dogullan ve Mente§eogullanna mensup beyler faaJ?.yette buluna­

rak, Akdeniz sahilleri ile Goller bolgesinin fet:hllri tamamla)'lp 

Tiirkle~~lerdir. 

Ermeniler, sadece Nigde, Eregli, Ermenek ve Karaman (La­
rende) taraflarmdaki uc;larla degil, Mara§, Malah;a, Aymtab (Gazian­
tep) ve Antakt;a t<l!aflarmda olu~an uc;larla da sanlmt~ durumdaydt­

lar. Malatt;a ve Mara? dvanndaki ova ve ormanlarda "Aga9eri" 
adtyla arulan biiyiik bir Tiirk toplulugu oturmaktaydt.31 Antep 
(Aymtab) ile Gazze arasmdaki hat iizerinde de, Oguzlann (Tiirkmen) 

"Boz-ok ve U9-ok" koluna mensup boylar ya~amaktaydt.32 Her iki 
Tiirk toplulugunun da hedefi <;ukurova Ermeni Kontlugu idi. Dev­

rin kaynaklarmda "40 bin 9adzrlzk" biiyiik bir topluluk olarak belir­

tilen Oguz boylan, bazen kendi kuvvetleriyle, bazen de MemlUk 

ordulanyla birlikte Ermeni Kontlugu iizerine zaman zaman sefer 
ve akmlar diizenlemekteydiler. Bunlardan Boz-ok koluna mensup 

"Bayat, Av§ar ve Begdili" gibi boylar, Dulkadirogullan Beyligini; Dc;­

ok koluna mensup "Yiiregir, Kzmk, Baymdzr ve Salur" gibi boylar da 

RamazanoguiJlan Beyligini kurarak, bolgeyi tamamen Tiirk vataru 

h~e getirmi§lerdir.33 

(30) ibn Bibi, 1956, s. 729; 1996, II, s. 238. 
(31) ibn Bibi 1956, s . 618; 1996, II, s. 143 vd.; 0. Turan, a.g.e., s. 477 vd.; Gen4; bilgi io;in bkz. 

F. Siimer, "A~a~-eriler", Belle/en, 103, (1962), s. 521-528. 
(32) Goriildiigti gibi, bolgedeki Oguzlar (Tiirkme11ler) "Boz-Qk ve 0~-Qk" ~eklinde clan eski 

ikili le~kilatlanru aynen korumu~larchr. 
(33) F. Siimer, a .g.m., (1970), I, 45, 46, 77; 0. Turan, a.g.e., s. 512. 



830 PAX OTIOMANA 

Tiirkiye Sel9lldulan Devleti'nin en biiyiik ve en muktedir 
hiiki.imdan oian Sultan I. Alaeddin Keajkubad, devletin giici.inii do­
ruk noktasma c;ll<ararak, biitiin uc; beyleri iizerinde tarn bii otorite 
ve hakimiyet kurmu~ idi. Fakat, Sultan AHieddin Keykubad'm ye­
rini alan II. Gtyaseddin Keajhilsrev ve ogullan bu kuvvetli durumu ko­
ruyamanu§lardrr. Once Baba jshak isyam (1240) ve sonra Ki:isedag 
bozgunu (1243), Tiirkiye Sel9lldu Devleti'ni temellerine kadar sars­
~b.r. Ozellikle Ki:isedag bozgunu, Tiirkiye Selc;uklu Devleti'ni bii 
daha kurtulmamak iizere Mogol hakimiyeti alb.na sokmu~tur.34 
Bundan boyle, biitiin devlet otoritesi ve yetkisi, Mogollann emrin­

de bii ajan gibi c;ah~an Fars kokenli Selc;uklu devlet adamlannm 

eline gec;mi~tir. <;:ogunlugu c;ocuk ya~ta ve yetersiz olan Tiirkiye 
Selc;uklu Sultanlan da, Mogol ve Fars kokenli devlet adamlannm 

kuvvetli ~ahsiyetlerinin golgesinde kalarak, pasif ve sembolik bii 
duruma du~mii~lerdir. Daha da kotiisii Tiirkiye Sel9lldu Sultanla­
n, Mogol ve Fars kokenli Selc;uklu devlet adamlannm elinde bir si­
yaset oyuncagt haline gelmi~lerdiz.3s Memleket idaresinde de, hic;­

bii otoriteleri ve yetkileri kalmanu~b.r. Arb.k onlan, mahkfun ol­
duklan Mogol hakimiyetinden sonuna kadar hic;bii giic; kurtara­
mayacakb.r. 

Mogollann yapb.klan bununla da kalmanu~b.r. Onlar, Ana­
dolu'nun bitip tiikenmez servet kaynaklanru sonuna kadar somiir­
mii~ler; halk.I agu vergiler alb.nda ezmi~lerdii. Bu yiizden, Selc;uk­
lu devlet adamlan, Mogollann gittikc;e arbrchklan vergileri odeye­
mez duruma dii~mii~lerdir. Bunun iizerine Mogollar da, Selc;uklu 
Devleti'nin geliri yiiksek "zktalan" ile "Bilyilk Divan"a ait arazileri­
ne ve mallanna el koym~lar ve bunlan merkezden gonderdikleri 
temsilcilerine "iltizam"a vermi~lerdir. Bu temsilciler, yani "miilte­

zim '1er36 ise, daha fazla gelir elde etmek ic;in c;iftc;ilerin iizerindeki 
vergileri gittikc;e arb.rnu~lar; hatta .onlan, kann tokluguna c;ah§an 

(34) <;agd~ kaynaklar, Tiirkiye Sei9Jldu Devletinin Mogol hikimiyeti albnda ge~en za· 
maruru, "~kii~, ftryat ve zillet" devri olarak vastflandirular. 

(35) Mogollar ve Mogollarla ~birligi yapan Sel9Jldu devlet adamlan, istedikleri ~ehzade­
yi tahta ~lar, istemediklerini azlebni~lerdir. Hatta bunlardan baZllanru (IV. Krlrf Ars· 
/an: 1266; Ill. Gryaseddin Keyhiisrev: 1284) oldiirm~lerdir. 

(36) Devlet gelirlerinden birini toplama ~ini iizerine alma durumuna "i/tizam", bu gelir· 
leri gotiirii usuliiyle toplayan kimseye de "millte2:im" denir. 



SALiM KOCA 831 

kole durumuna di.i§iirmi.i~lerdir. Agu vergiler albnda ezilen 9ftc;i­
ler de, bu duruma daha fazla dayanamayarak, gruplar halinde 
yurtlanru terk edip, ka9Ilaya ba§lanu§larchr. Bir zamanlar Ban ve 
isl~ ~elerine bugday ihra<; eden Sel<;uklular, temel gtda ihtiya<;­
lanru kar~tlayamaz duruma di.i~mi.i~lerdir. Ulkede bi.iyiik bir dar­
hk ve klthk ba~ gostermi~tir.37 

Bi.itiin bu durumlar, Selr;uklu Sultanlanrun u<; bolgelerinde 
ya~ayan Ti.irkmen ki.itleleri i.izerindeki hakirniyetlerinin ve kont­
rollerinin zayrflamasma, hatta tamamen ortadan kalkmasma yol 
ac;nu~tlr.38 Hal boyle oltinca, u<; beyleri ve diger Ti.irkmen beyleri, 
Sel<;Uklu idaresi ile baglanru keserek, bulunduklan bolgelerde 
kendi bagrmsLZ idarelerini olu~turmaya ve geli~tirmeye ba~larm~­
larchr. Ba~ka bir ifade ile soylemek gerekirse, Tiirkiye Selfuklu Dev­
leti yava§ yava~ fOkerken, Uflardan yeni bir hayat fi§kmyordu. Oyle ki, 
Tiirkiye SelfUklu Devleti'nin hazin fDkii§ilniln arifesinde, Tiirkliigun 
ya§ama azmi ve var olma iradesi, yeni yeni devletler §eklinde birbiri ar­
kastna tecelli ediyordu. 

Mogollar, tlpla Ti.irkiye Sel<;Uklu beyleri gibi u<; ve Ti.irkmen 
beylerini de itaatleri altma almak isterili§lercfu.39 Fakat onlar, Sel­
<;uklu beylerinden gordiikleri uysalhgt, u<; ve Ti.irkmen beylerin­
den gorememi§lerdir. Aksine, u<; ve Ti.irkmen beylerini itaat albna 
alma hususunda bi.iyi.ik bir diren9.e kar~tla§rm§larchr. Ozellikle Ka­
raman, Denizli ve (:obanogullarz beyleri, Ti.irk istiklcllinin temsilcisi 
olarak, Mogollara ve Mogol hakimiyeti albndaki Sel<;Uklu idaresi­
ne kar~1 amansiZ bir mi.icadeleye giri§mi§lerdir. Mogollar ise, Ti.irk­
menlerin istiklal arzulanru tamamen sondi.irebilmek i<;irl Anado­
lu'yu kana ve ate~e bogmu§larchr. Kar§tlarma r;Ikan her §eyi ezmi§­
ler, yakip yok etmi§lerdir. Neye ugradJ.8Iru anlayamayan masum 
ve savunmasiZ halk, Mogollarm kili9an ve atlanrun nallan albnda 
deh§et ve korku dolu i.imitsiz gi.inler ya§arm~tlr.40 Buna ragmen 

(37) S. Koca, Sultan I. izzeddin Keylaivus, s. 12. 
(38) ~· P. Wittek, a.g.e., s. 14 vd. 
(39) Daha dogtusu Mogollar, Anadolu'daki haki.m.iyeUerinin devamuu, Tiidcmenlerin ta­

mamen imhasmda gOriiyorlarch. Fakat onlar, bu diiliiincelerini hi~bir zaman ger~e~tireme­
~lerdir. 

(40) Bu diinemde, brmalmu gidermek veya nzaltmnk i'in Mevlfina yilksek tabnkaya, Hacr Bekln§ 
Veil orta tabakayn, Yururs Emre Tiirkmen kiitlelerine hitap ederek, Anadolrt Tiirk toplunuma relrberlik 
etmiilerdir. 



832 PAX OlTOMANA 

Ttirkmen beylerinin, Selc;uklu beyleri gibi Mogollara kar~1 diren~­
leri hemen I<mhvermemi~tir. Fakat onlar, biitiln gii~lerini birle$tirip, 
topluca Mogollara kar$z ~zkamadzklarz i~in, bu miicadelelerinde tam bir 
ba$arz saglayamamz$lardzr. Ancak, Mogol idaresine de hi~bir zaman biitii­
niiyle boyun egmemi$lerdir; hi~bir yerden yardzm almamalarma ragmen 
hiirriyetlerini ve istiklallerini sonuna kadar biiyiik bir gayretle korumaya 
~ah$111Z$lardzr. Bir ~ogu, daha Sel~uklu ve Mogol ilhanlz Devleti ~okme­
den, gii~lii birer siyast varlzk haline gelmi$tir. Tarih~ilerin "TevfiiJ-i Mil­
lt1k" adzm verdikleri bu Tiirk Bet;likleri, Anadolu'nun Jethi ile Tiirkle§tir­
me Jaaliyetini biiyiik ol~iide tamamlayarak, daha da onemlisi sahip olduk­
larz bolgeleri iskiin ve imar ederek, tarilt! gorevlerini ba$arzyla yapmz$lar­
dzr. (:iinkii onlar, kendilerini daima Tiirkiye Sel~uklu Devletinin hnlefi ve 
varisi saymz$lardzr. Bundnn dolayz, Tiirkiye Selruklu Devletinin gelenek­
leri ve misyonu, onlann siyasf dil~iincelerine ve iradelerine sonzma kadar 
hfikim olntU$tur.